Чэрап, матылёк, паходня… Знакі старых гарадзенскіх могілак

photo

Гісторык Таццяна Касатая расшыфроўвае коды замагільнага свету старой Горадні.

Праваслаўныя могілкі па вул. Антонава ў Горадні гісторыкі датуюць пачаткам ХІХ ст. Каталіцкія могілкі, што месцяцца тут жа поруч, на высокім беразе Нёмну, яшчэ старэйшыя – тут пачалі хаваць у XVIII ст.
Ані адныя, ані другія пахаванні пакуль не з’явіліся ў спісе гістарычна-культурных каштоўнасцяў. Гісторыкі толькі пачынаюць вывучаць іх па-сапраўднаму. Гэтак, група энтузіястаў разам з Таццянай выдала нядаўна кароткі праваднік па гарадзенскіх некропалях.
Мы, у сваю чаргу, папрасілі распавесці пра таямнічыя сімвалы, прысутныя на старых магілах, сэнс якіх сёння зразумелы далёка не кожнаму.

Зброя і медалі. На магілах яшчэ царскага афіцэрскага корпусу выява зброі – звыклая рэчы. Зазвычай гэта шабля або гармата. Бываюць, праўда, арыгінальныя выпадкі: напрыклад, шалом, сцяг або калекцыя ўзнагародаў пакойнага на падушачцы, накшталт той, якую зазвычай нясуць следам за труной падчас пахавання.

Ружа. З кветак, якія сустракаюцца на старых надмагіллях, ружа ці не найбольш папулярная. Гэта сімвал тленнасці жыцця. Сапраўды ж, ружа-кветка не стаіць доўга і хутка вяне…

Урна. Гэта зусім не азнака таго, што нябожчык быў спалены, а тут ляжыць ягоны попел (крэматорыяў да рэвалюцыі ў нас не было). Пахаванне зазвычай было самым звычайным. З эстэтычнага боку такая выява – даніна антычнай культуры, дзе, сапраўды, практыкавалася крэмацыя.

Калона. Таксама рэха антычнасці. Варта заўважыць, што большасць калонаў на старых могілках – надламаныя або абсечаныя. Гэта не значыць, што тут пабывалі вандалы, а хутчэй сведчыць пра дэкадэнцкі настрой аўтара, дэманструе рамантычны матыў велічных руінаў. Такая эстэтыка была папулярная на пачатку ХІХ ст.

Кніга. Мы часта чуем выраз «кніга жыцця», маючы на ўвазе, што недзе натуюцца ўсе чалавечыя ўчынкі. На праваслаўных надмагіллях кніга заўважная даволі часта. На разгорнутых старонках – цытаты са Святога Пісьма. Большасць такіх помнікаў, дарэчы, належыць святарам або псаломшчыкам. У такім выпадку гэта яшчэ і азнака прафесійнай прыналежнасці нябожчыка.

Паходня. Гэты сімвал сустракаецца надзвычай часта, але ёсць нюанс: у дадзеным кантэксце выяўляюць менавіта перавернутую паходню. Перавернутая – бо «жыццё згасае». Часам паходня сустракаецца ў пары з крыжам.

Котва (якар). Тут адразу некалькі значэнняў. Гэта сімвал «затокі жыцця», куды рана ці позна прыходзіць кожны карабель, каб застацца там назаўсёды. Разам з тым, гэта адзін са старадаўніх хрысціянскіх сімвалаў, як крыж, сэрца або ягня, які захаваўся да нашага часу.

Труна. Даволі самадастатковы сімвал, які кажа сам за сябе. Калі труна маленькая, то не трэба нават падыходзіць і нешта расчытваць – тут пахаванае немаўля. Большая труна, металёвая або каменная, натуральнаю велічынёю – сімвал блізкасці і рэальнасці смерці.

Кветкі ды камяні. Такі матыў сустракаецца на каталіцкіх могілках. Недзе праз камяні прабіваецца папараць, недзе – іншая кветка. Гэта своеасаблівая азнака аптымізму і перамогі жыцця над смерцю.

Чэрап і косці. Найбольш хрэстаматыйны, мабыць, сімвал смерці – гэта галава Адама або «мёртвая галава». Адам, як вядома, першы чалавек, які пакінуў рай і стаў смяротным. Зноў жа, выява галавы Адама прысутная і наукрыжаваннях – як сімвал збаўлення чалавецтва кроўю Ісуса.

Ісус і Маці Божая. Скульптуры Ісуса Хрыста і Багародзіцы характэрныя для каталіцкай традыцыі, як і наагул любыя пластычныя выявы. А вось на старой праваслаўнай магіле больш шанцаў сустрэць, напрыклад, маленькі ўмураваны медальёнчык з іконай.

Начны матылёк. Даволі рэдкі сімвал на магілах, але ад таго не менш цікавы. Матылёк – сімвал перараджэння, жыцця ў новай форме і якасці. Зноў жа, па-грэцку «душа» і «матылёк» пазначала тое самае слова. Ну, а тое, што выяўлены акурат начны матылёк, дадае пэўныя мінорныя ноткі.

Чаша, малітоўнік і арнат. Гэта прафесійныя адзнакі святарскага сану – абавязковыя прадметы, з якімі каталіцкі святар адпраўляе набажэнства. Часам сустракаецца толькі чаша для прычасця, або чаша ды малітоўнік ці імша. Ну, а часам дадаецца і элемент ксяндзоўскай вопраткі – арнат.

Арханёл Міхал з трубой. Каб зарыентавацца ў дадзеным выпадку, дастаткова крыху ведаць Святое Пісанне. Згодна Апакаліпсісу Яна Багаслова, анёлы будуць трубіць у трубы перад пачаткам Страшнага Суда, на які мёртвыя паўстануць, каб адказваць перад Богам за свае ўчынкі.

Арнамент і еўфрасіннеўскі крыж. Нацыянальная беларуская сімволіка досыць нядаўна трапіла на старыя могілкі. На гарадзенскім некропалі  арнамент мы бачым на паваенным пахаванні беларускага паэта Міхася Васілька, а еўфрасіннеўскі шасціканцовы крыж – на магіле Марыі Мякота, маці паэта Максіма Багдановіча.

Вянкі. Іх на могілках поўна, прычым з зусім розных кветак. Лаўровы вянок – сімвал славы. Вянок з ружаў – нетрываласці жыцця. Вянок зсухацвету (расейск. бессмертник), наадварот – сімвал жыцця вечнага.

АК, belsat.eu

Глядзі таксама
Каментары