Алесь Кіркевіч Зірнуць кату ў вочы… Хто кіраваў расстрэламі ў Курапатах?

журналіст, літаратар

Уладзімір Нікіцін разам з сям’ёй

Мы часта кажам пра расстраляных у Курапатах, мастакі малююць іхныя партрэты, на жалобных акцыях зачытваюцца спісы прозвішчаў. А як выглядалі тыя, хто стаяў па іншы бок, сціскаючы рыфленую рукаяць варанёнага нагана? Хто аддаваў загады?..

У Расеі ёсць такі цікавы форум, дзе абмяркоўваюць пытанні з гісторыі савецкіх карных органаў (ВЧК, ОГПУ, НКВД, КГБ…). У тым ліку часам там шукаюць сваіх родных нашчадкі савецкіх службоўцаў. Гэтак, яшчэ ўвесну 2014-га на форуме прамільгнула паведамленне ад нейкай Таццяны, якая шукала інфармацыю пра стрыечнага брата сваёй маці ды ягонага бацьку – абодва нібыта служылі ў МУС у Вільні ў 1947 годзе. Імя стрыечнага дзеда Таццяны –Уладзімір Усцінавіч Нікіцін.

Уладзімір Нікіцін дайшоў па кар’ернай лесвіцы да падпалкоўніка дзяржбяспекі

Жанчына мела нейкія ўрыўкі інфармацыі, але нічога канкрэтнага. Маўляў, калі малодшы Нікіцін быў афіцэрам сярэдняга звяна, дык ягоны бацька – падпалкоўнікам і нават меў Ордэн Леніна! Больш за тое, ейныя звароты на Лубянку ніякага плёну не далі – маўчанне. А даведацца пра лёс сваяка-ардэнаносца карцела… чаму ж не?

Ордэн за дэпартацыю чачэнцаў ды інгушоў

Ішоў час, звесткі на «дзеда» знайшліся. Аказалася, што Уладзімір Усцінавіч нарадзіўся ў 1898 г. на Смаленшчыне, расеец. Чалец партыі бальшавікоў з 1926 года. Адукацыя сярэдняя. Даслужыўся да падпалкоўніка КГБ, начальнік турэмнага аддзелу УНКВД Стаўрапольскага краю.

Узнагародаў багата: два ордэны Чырвонай Зоркі (1938 і 1944), ордэн «Знак Пашаны» (1943), ордэн Чырвонага Сцяга (1945), медаль «За адвагу» (1944), Ордэн Леніна (1945) і г.д.

Зрэшты, аднаго ордэну Чырвонай Зоркі ў 1970-ых чэкіста пазбавілі. Чаму? Бо атрыманы ён быў за сталінскія дэпартацыі чачэнцаў ды інгушоў… У познім Савецкім Саюзе, відаць, была прынамсі спроба правесці нейкую рэвізію ардэнаносцаў. Але самае цікавае – наперадзе.

Супрацоўнікі НКУС на занятках па стральбе, 1930-я гады. Фота kyky.org

Кіраваў камендатурай НКВД у Менску

У кароткай біяграфіі ёсць яшчэ адная згадка: у 1937 годзе Нікіцін служыў малодшым лейтэнантам КГБ у БССР. А гэта ўжо цікава… У адным са старых артыкулаў гісторыка Ігара Мельнікава, сярод іншых «катаў менскіх турмаў», – згадваецца нейкі Уладзімір Нікіцін. Ці не той самы?

А ў жнівеньскім матэрыяле TUT.BY пішацца ўжо наўпрост – нейкі Нікіцін у 1939-ым кіраваў камендатурай НКВД у Менску, а беспасярэдне працаўнікі камендатуры – Бачкоў, Якаўлеў, Коба, Астрэйка ды інш. – ягоныя падначаленыя – і займаліся расстрэламі ў Курапатах. Пасьянс склаўся!

Колькі? «…ццаць». Дзе? «На горцы»

Далей – болей. У 1989 годзе, як аказалася, састарэлага 91-гадовага Нікіціна ў Маскве ўсё ж такі знайшлі чальцы групы, якія займаліся «Справаю Курапатаў». Не будзем прыводзіць апісанне моманту сустрэчы цалкам – яно ёсць у кнізе «Курапаты. Следства працягваецца» 1990 года– перакажам толькі галоўнае.

На той момант былі ўжо і ўспаміны сведкаў, якія жылі побач з расстрэльным лесам, і знаходкі гільзаў, і парэшткі з Курапатаў. Не было адно інфармацыі пра саміх выканаўцаў. І тут аднаму з чальцоў групы наўпрост затэлефанавала жыхарка Менску са словамі: «Вы і праўда не можаце знайсці тых, хто расстрэльваў у Курапатах? Запісвайце адрас: Масква, праспект…»

Будынак ОГПУ-НКВД-КГБ у Маскве. Фота https://um.mos.ru

Там, у Маскве, дзверы адкрыў мажны немалады мужчына, які адрэкамендаваўся як Нікіцін і, пачуўшы пра мэту візіту, перанакіраваў да бацькі. Магчыма, гэта і быў Яўген Нікіцін, які і служыў у Вільні ў 1947 годзе, чэкіст, сын чэкіста. Або – брат? Бацька, паводле яго, сур’ёзна захварэў, хоць месяц таму яшчэ быў у парадку. А цяпер і гаварыў з цяжкасцю… але размова ўсё ж такі адбылася.

Пачуўшы, што госці з Менску, Нікіцін-старэйшы, схуднелы сівавалосы стары, ажывіўся. Слухаючы пытанні, нават нешта мармытаў, але аўтары кнігі пачулі ўсяго два моманты. На пытанне, колькі ў Курапатах расстрэльвалі штодня, Уладзімір Усцінавіч адказаў «…ццаць». На пытанне дзе – «на горцы»…

Сын у размове не хаваў, што напрыканцы 1930-ых бацька кіраваў Камендатурай НКВД БССР. Коба, Ягадкін, Каўфман ды іншыя калегі часцяком заходзілі ў госці – усе яны жылі ў адным доме на вул. Кірава ў. Пасля Уладзімір Усцінавіч служыў у СМЕРШы, працаваў на кіроўных пасадах у Вільні, Стаўрпалі, Волагдзе. У адстаўку выйшаў у званні палкоўніка.

«Вочы Нікіціна не падманулі…»

Звестак пра смерць Уладзіміра Нікіціна ў нас няма. Але нават калі ён памёр у тым жа 1991-ым, калі да яго завіталі госці з Менску, чэкісту было 93 гады. А мо і да 100 дажыў, хто ведае?

Затое, дзякуючы заўзятарам гісторыі НКВД-КГБ з таго ж форуму, пра які ішлося на пачатку тэксту, мы цяпер маем фота самога «героя» нашага расповеду. Паходзяць яны з сямейнага архіву нейкай Т.Л. Грачовай. Магчыма, друкуюцца ўпершыню – тады беларусы маюць унікальную магчымасць нарэшце зірнуць у вочы «кату з Курапатаў»… Хоць бы на фота.

Таццяна, сваячка Нікіціна, у форумнай перапісцы на фота і вышэйпададзеную інфармацыю (пра расстрэлы ў Курапатах там не было, але і іншага, відаць, хапіла) адрэагавала лаканічна: «Вочы на партрэце Нікіціна У.У. мяне не падманулі. Нешта падобнае я і ўяўляла (Я пра ягоную службу ў Стаўраполлі. Нездарма, відаць, кантакты былі цалкам абарваныя».

Алесь Кіркевіч, belsat.eu

Меркаванне аўтараў можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.

Глядзі таксама
Каментары