Яны пабудавалі Беларусь у Сібіры. Тут пачуеш гаворку XIX ст.


img_2448_235

Падчас здымкаў фільму пра «самаходаў»

«Самаходы» жывуць больш чым за 3 тыс. км ад Менску і лічаць сябе беларусамі. Яны не купляюць піва ў краме, бо самі вараць лепшае – паводле старадаўняга рэцэпту. З хмелю, прывезенага прадзедамі з Магілёўшчыны. 

Каб трапіць да «самаходаў», спачатку трэба пераадолець каля 3 тыс. км да Цюмені, адтуль 400 км аўтам да райцэнтру Вікулава і яшчэ 70 – па грунтоўцы, да Ермакоў і Асінаўкі. Сцэнарыстка Вольга Лабачэўская вырашыла завітаць да іх у госці з відэакамерай. Так, у супрацы з рэжысёркаю Ірынай Волах ды аператарам Юрыем Плюшчавым, паўстае фільм, які пакажа «Белсат». Здымкі ўжо завершаны. Так што вам зусім неабавязкова ехаць туды самім. Чакайце прэм’еру!

Продкі «самаходаў» гэты шлях пераадолелі напрыканцы ХІХ – пачатку ХХ ст. Яны прыйшлі сюды з Магілёўскай, Віцебскай і Гарадзенскай губерняў у пошуках лепшай долі. Як сустрэлі землякоў з відэакамерай іхныя нашчадкі, мы размаўляем з Вольгаю Лабачэўскай і Ірынаю Волах.

volha labacheuskaja iryna volach

Вольга Лабачэўская і Ірына Волах

Калісьці перасяленцы з чарнобыльскай зоны частавалі мяне сокам з бярозкі, якая прыехала з імі ў ваколіцы Горадні з забруджанага Брагіна. Хмель у Сібір беларусы таксама прывезлі свой?

Вольга Лабачэўская: Так. Без піва ў «самаходаў» няма свята. Адна з гераіняў фільму Алена варыць яго навучылася ад сваёй маці Домны, тая – ад сваёй маці Марыі. Алене заўсёды дапамагае муж Мікалай. Гатаванне піва – гэта сапраўдны рытуал: не толькі таму, што хмель, ячмень, зёлкі трэба класці ў акрэслены час, але і па словах, якія трэба сказаць.

img_2513_161

«Самаходскае» піва

Гэтае піва жывое, густое і адчуваецца, што яно з зерня, якое ўвабрала смак зямлі. Гэта не толькі напой, а пэўная сімвалічная повязь з традыцыямі продкаў і сваёй гістарычнай радзімай. Таму працэс яго прыгатавання – як кропля, якая, дзякуючы сродкам кінамовы, набывае на экране памеры павелічальнага шкла. Яно дазваляе спачатку ўгледзецца ў асобных герояў, а пасля перайсці да лёсу цэлай групы людзей, з’яднаных памяццю аб сваім беларускім паходжанні.

Чым адметныя беларускія хаты ў Сібіры?

Вольга Лабачэўская: Этнаграфічнымі дэталямі ў сенцах (роспіс, драўлянае начынне), разьбою на драўляных ліштвах аканіц. Партрэты першых беларусаў-перасяленцаў на сценах у кожным доме. З іх сурова і строга пазіраюць тыя, хто здолеў вытрымаць першыя сібірскія зімы, раскарчаваць непраходны лес і пабудаваць свой дом. Домна Лашакова (1925 года нараджэння) распавяла, што маці паходзіла з в. Усушкі Прапойскай вол. Быхаўскага павета (цяпер Чавускі раён Магілёўскай вобласці), адтуль прывезла свой дзявочы пасаг – багата вышываныя сарочкі, фартухі, хусткі. Замуж выйшла ўжо ў Сібіры. У вышываных рэчах яе і пахавалі, як яна і загадала. Ручнік і сёння вісіць на іконе ў куце.

Ірына Волах: У кожнага вяскоўца ёсць прыхаваны мяшэчак з фотаздымкамі, лістамі, рэчамі продкаў з Беларусі.

samachody

Падчас здымкаў фільму

А што ставяць на стол, калі запрашаюць гасцей?

Вольга Лабачэўская: Спадарыня Алена, дачка Домны, частавала сібірскімі шанюшкамі з бульбай і печанымі вушкамі з морквай, рыбай з ракі Тэніс, на якой самаходы заснавалі сваё вёску. Грыбамі і ягадамі з навакольных лясоў, кедравымі арэшкамі.

Ірына Волах: У «самаходаў» захаваліся ўсе беларускія стравы з бульбы, мяса, сала ці кіслай капусты.

Ці размаўляе хтосьці па-беларуску?

Ірына Волах: Канешне, гаварыць пра нейкую цэласнасць мовы ў нашчадкаў самаходаў у трэцім ці чацвёртым пакаленні не выпадае. Захаваліся толькі фрагменты і асобныя словы. Але адрознасць гаворкі жыхароў вёсак Ермакі, Ялоўка і Асінаўка – відавочная. Тыя, хто служыў у савецкім войску ці працаваў на буйных сібірскіх будоўлях, кажуць, што беларусы з Беларусі, якія там былі, іх заўжды вылучалі і далучалі да свайго зямляцтва.

Калі паслухаць размову, скажам, у ялоўскай краме, то ствараецца абсалютнае ўражанне магілёўскай вёскі.

Ніякіх моўных курсаў, на жаль няма. Пасля таго, як разваліліся калгасы і не стала працы, моладзь зʼязджае з вёсак.

Якія беларускія словы захаваліся ў сібірскай глушы?

Ірына Волах: І ганак, і патэльня, і столь, і мост (на Магілёўшчыне так называлі падлогу), і цыбуля, і яечня… Ёсць і архаічныя выразы, напрыклад, «пайсці ў прочкі» – гэта калі жонка сыходзіць ад мужа, маючы на тое важкія прычыны.

img_2028_161

Аўтаркі Вольга Лабачэўская і Ірына Волах (злева) з героямі будучага дакументальнага фільму

Што для «самаходаў» значыць «быць беларусам»?

Ірына Волах: Гэта адметнасць, якая шануецца і падкрэсліваецца, каб не згубіцца ў тамтэйшых прасторах. Спачатку былі самаходы, якія «самохаць», па сваёй волі, прыйшлі з Расейскай імперыі – Магілёўскай і Гомельскай губерні. Яны пасяліліся ў Сібіры кампактна, таму трымаліся сваіх традыцый і звычаяў, адрозных ад карэннага мясцовага насельніцтва – чалдонаў. Ідэнтыфікацыя нашчадкаў перасяленцаў як беларусаў узмацнілася, калі паўстала БССР, і асабліва – часы незалежнасці Беларусі.

Каштоўна тое, што іх традыцыі, і песні, і гаворка не наноў вывучаныя на курсах, а натуральныя, прынесеныя яшчэ ў канцы ХІХ ст.

Як традыцыя гатавання хатняга піва ці ўрачыстага штогадовага перанясення іконы з хаты, дзе яна захоўвалася ўвесь папярэдні год, да новага гаспадара. Дзея адбываецца на Раство і збірае багата народу не толькі з беларускіх вёсак. Ікона называецца «Свяча». Такая традыцыя да сёння захавалася ў Магілёўскай вобласці Беларусі.

Вольга Лабачэўская: Прадстаўнікі сярэдняга і малодшага пакаленняў беларусаў стварылі ў Цюменскай вобласці музеі гісторыі ды культуры перасяленцаў, а таксама фальклорныя калектывы, якія абапіраюцца на мясцовы спеўны матэрыял і беларускія выданнямі па фальклоры. Гэты рух падтрымлівае грамадская арганізацыя «Нацыянальна-культурная таварыства «Аўтаномія “Беларусь”», якая дзейнічае ў Цюменскай вобласці з 1997 года.

Дарэчы, ці важная для «самаходаў» незалежнасць Беларусі? Ці яны бачаць яе, хутчэй, у складзе Расеі?

Ірына Волах: Незалежнасць Беларусі вельмі важная для гэтых людзей. Гэта цяжка растлумачыць, але ўсведамленне таго, што недзе далёка ёсць іх гістарычная радзіма – зямля продкаў, зямля запаветная, вельмі падтрымлівае сібірскіх беларусаў у штодзённым жыцці.

Беларусь і мара калі-небудзь там пабываць – гэта часцінка душы кожнага «самахода».

А як сібірскія беларусы ставяцца да Лукашэнкі?

Ірына Волах: Лукашэнка – частка агульнага міфу пра «райскую зямлю Беларусь, дзе дзякуючы прэзідэнту пануе лад і парадак».

hurt rossiyanochka

Гурт «Россияночка»

Іронія лёсу: фальклорны гурт з Ермакоў называецца «Россияночка». Ягоная кіраўніца Надзея Вычужаніна (1966 года нараджэння) ведае пра свае беларускія карані і нават зрабіла прысвечаны продкам альбом, які назвала «По дорогам воспоминания». Два гады таму яна са сваім калектывам была на фальклорным фестывалі ў Менску: «Душа играла, на родину деда приехала!». Захапленне ад сустрэчы з Радзімай не прайшло дагэтуль.

Інга Астраўцова, belsat.eu, фота Ірыны Волах і Вольгі Лабачэўскай

Глядзі таксама
Каментары