Васіль Быкаў і ягоны страх ператварыцца ў Рыбака


Шмат для каго з сённяшніх прыхільнікаў беларускае літаратуры Васіль Быкаў – сімвал мужнага, гранічна праўдзівага пісьменніка, які, не зважаючы ні на які аўтарытарызм і дыктатуру, пісаў толькі тое, што думаў і адчуваў.

Сам бы аўтар «Сотнікава» толькі б усміхнуўся, бо такім ужо моцным і нязломным ніколі сябе не лічыў. Свой творчы шлях пачаў з бяскрыўдных гумарэсак у «Вожыку», якія прайшлі ў друку дастаткова незаўважна.

Як заўсёды дапамагла Масква

Калі намацваў напачатку 60-х у ваеннай прозе сваю тэму і стыль, то кіраваўся ў першую чаргу фармальнымі задачамі – Быкаву вельмі не хапала ў нашым прыгожым пісьменстве твораў, эстэтычна блізкіх Альберу Камю і нават (паводле агульнага настрою) Францу Кафку.

У Беларусі да падобных экзістэнцыяльных эксперыментаў паставіліся з лёгкай насцярогай, але, як заўсёды у падобных выпадках, дапамагла Масква. Васіля Быкава падтрымаў Аляксандр Твардоўскі, які са шляхетнай шчодрасцю друкаваў беларускага пісьменніка на старонках ліберальнага «Нового мира».

Увага і спрыянне Масквы, любоў інтэлектуальнай расейскай эліты да наватарскай творчасці Быкава, па-сутнасці і зрабілі яму імя, абераглі ад палону няўвагі, замоўчвання, ці нават рэпрэсій з боку роднага балота.

Нехта можа прыгадаць, а як жа «Мёртвым не баліць» і тая хваля крытыкі супраць пісьменніка, якая ўзнялася ў канцы 60-х? Так, гэта, безумоўна, было, але дастаткова кароткі час. Ужо з пачатку 70-х і да самага канца бытавання Савецкага Саюзу Васіля Быкава не чапаюць. Яго творы ледзьве не штогод экранізуюць, ператвараюць у спектаклі, оперу і нават балет, перавыдаюць у Еўропе ды Азіі. Пісьменніка ўганароўваюць самымі высокімі званнямі, словам – пры першым поглядзе Васіль Быкаў жыў з савецкай уладай у той жа гарманічнай згодзе, што, скажам, і Пятрусь Броўка.

Але гэта ізноў жа, толькі вонкавае і, безумоўна, падманлівае ўражанне.

Быкаў: Калі не шанцуе нацыі, то пры кожным ладзе. Відэа архіўнай сустрэчы з пісьменнікам

Броўка меў мужнасць дакараць сябе

Броўка ж тут згадаўся не дарма. З Васілём Быкавым на працягу 60-х яны асабліва не сябравалі. Цёплыя прыяцельскія стасункі пачаліся ў 70-ыя, калі аўтар «Сотнікава» так бы мовіць памірыўся з уладай, пачаў пазбягаць выразнай апазіцыйнай вастрыні згаданых «Мёртвым не баліць», калі не змог працягнуць руку падтрымкі Аляксандру Твардоўскаму ў няпросты для рэдактара «Нового мира» час.

Пад час адной з супольных пісьменніцкіх паездак Пятрусь Броўка нечакана прызнаўся Васілю Быкаву, што яго пакутуюць успаміны пра 30-ыя гады. Па-дзіцячы даверліва аўтар верша «Пахне чабор» прызнаўся, што яго найвялікшай марай было б перапісаць па-новаму свой тагачасны жыццяпіс. Быкава здзівіла, што Броўка (у адрозненні ад многіх) не апраўдваў сябе, не хаваўся, не звальваў свае ўчынкі (зрэшты, не такія ўжо страшныя і цалкам зараз зразумелыя) на тагачасную пачварную эпоху, закладнікам якой былі ўсе беларускія ацалелыя літаратары.

Быкаў: праўда, нязгода з канфармізмам і моц вобразаў

Броўка меў мужнасць дакараць сябе. Падобныя дакоры з’ядалі яго і, хутчэй за ўсё, прыспешылі смерць.

Васіля Быкава гэтая размова вельмі ўразіла. Яму пашанцавала жыць у больш ліберальныя паводле свайго аўтарытарызму хрушчоўска-брэжнеўскія часы. Але ж і ён не мог сказаць пра сябе, што не прыстасоўваўся да абставін, што не баяўся, не патанаў у кампрамісах і не рабіў так, як падказвае менавіта здаровы згодніцкі сэнс.

У адным са сваіх самых выразных і запамінальных герояў Рыбаку Васіль Быкаў чыста фізіялагічна дае чытачу адчуць увесь жах кампрамісу, калі паступовае згодніцтва, незаўважна нават для самога сябе, высушвае цябе, ператварае ў пустую абалонку. Васіль Быкаў як агню баяўся гэтага, а таму і выпісваў такіх вось рыбакоў у сваіх творах з такой сілай і экспрэсіяй, як бы даючы сабе зарок: зрабіць усё, каб не пераступіць мяжу, не ўваліцца да канца ў багну кампрамісу.

Васіль Быкаў. Апошнія дні, дак. фільм, ч. 1

Увесь свой боль ён уяўляў у дзівоснай прозе

У часы перабудовы Быкаў адкрыта казаў пра сваё няўменне пісаць у стол. Гэта яго засмучала. Сваё такое натуральнае жаданне быць надрукаваным лічыў слабасцю. Многія пісьменнікі гэтага не разумелі і нават раздражняліся.

Быкаву ж, як і Броўку, балела.

Яму, чалавеку з абвостраным адчуваннем справядлівасці, не вельмі хацелася жыць паводле вымушаных правілаў савецкага ладу, але пераадолець сябе ён не мог. Заставалася толькі адно – увесь свой боль (наколькі гэта дазваляла цэнзура), крыўду, згрызоты сумлення, нават адчай выяўляць у дзівоснай прозе.

Васіль Быкаў. Апошнія дні, дак. фільм, ч. 2

Сіла Быкава менавіта і была ў гэтай самакрытычнасці, у тым, што ён адным з першых сярод беларускіх пісьменнікаў 60-70-х гг. сказаў: «Герояў сярод нас няма. Усе мы – Рыбакі. Наша шчасце толькі, што жывем у больш-менш спрыяльных абставінах, калі не трэба адзін аднаго браць за горла».

Сяргей Піліпчэня belsat.eu

Глядзі таксама
Каментары