Ленд-ліз – Спасіба дзеду…і ЗША за пабеду!


Савецкія прапагандысты і іхныя спадкаемцы ў Беларусі і краінах СНД дагэтуль згадваюць пра тое, што «ачарняльнікі гісторыі» перабольшваюць ролю заходніх хаўруснікаў у перамозе над нацысцкай Нямеччынай. Больш за ўсё дастаецца ленд-лізу – амерыканцы і брытанцы быццам бы «мала прысылалі», і «дрэннай якасці», і «самі б яшчэ мусілі нам даплаціць, бо самі сядзелі ў тыле і марудзілі з другім фронтам», дый увогуле «перамаглі б і без іх».

«Ці зацікаўлены савецкі ўрад?»

Ішоў другі год Сусветнай вайны. З лета 1940 года Вялікая Брытанія фактычна адна ваявала супраць Нямеччыны і Італіі і ўжо нанесла першую стратэгічную паразу праціўніку ў Еўропе – адбіла масіраваны авіяцыйны наступ нямецкай авіяцыі, які меў на мэце прымусіць Брытанію да міру ці падрыхтаваць глебу для нямецкага кідка праз Ла-Манш.

У той ж час Гітлер і Сталін абменьваліся віншавальнымі тэлеграмамі, а СССР адкрыта гандляваў з Нямеччынай у абыход блакады, якую абвесціла Вялікая Брытанія.

Вясной 1941 года амбасадар Вялікай Брытаніі ў Маскве Рычард Крыпс накіраваў намесніку Наркамата замежных справаў СССР Андрэю Вышынскаму наступны тэкст: «Урад Вялікай Брытаніі ўсё яшчэ вымушаны разглядаць Савецкі Саюз у якасці галоўнай крыніцы забеспячэння Нямеччыны… У сувязі з гэтым у мяне ёсць жаданне спытаць, ці зацікаўлены зараз Савецкі ўрад у як мага хутчэйшым паляпшэнні сваіх палітычных і эканамічных адносінаў з брытанскім урадам, альбо, наадварот, Савецкі ўрад задаволены тым, што гэтыя адносіны захаваюць свой сучасны, адмоўны характар да канца вайны?»

Савецкі дыпламат, які раней «праславіўся» удзелам у сталінскіх палітычных працэсах у якасці пракурора, адказаў адназначна: «Адносна недатыкальнасці і бяспекі СССР я адказаў Крыпсу, што пра гэта будзе турбавацца сам СССР, без дапамогі дарадчыкаў… Я адхіліў спробы Крыпса аспрэчваць наша права гандляваць з Нямеччынай і з любой іншай краінай, заявіў, што гэта наша справа і толькі наша».

Сталін вельмі просіць

Праз лічаныя тыдні Нямеччына атакавала СССР, і пагардлівае стаўленне Масквы да заходніх краінаў змянілася асабістымі просьбамі самога Сталіна пра як мага больш вялікую і хуткую дапамогу. Пачала будавацца сістэма брытанскіх, канадскіх і амерыканскіх паставак для Чырвонай Арміі, якая атрымала традыцыйную назву «ленд-ліз».

На самой справе, ленд-ліз (ад ангельскага lend – пазычаць і lease – даваць у арэнду) быў менавіта амерыканскай праграмай дапамогі хаўруснікам, аднак, хоць СССР дапамагалі і Брытанія, і Канада, усе заходнія пастаўкі для СССР падчас вайны сталі называць менавіта так.

Чым жа была заходняя дапамога для Чырвонай Арміі ў 1941-1945 гадах?

Савецкія гісторыкі не сталі рабіць асаблівых падлікаў, і аўтаматычна прынялі на веру лічбу ад экс-кіраўніка Дзяржплану СССР Вазнясенскага – «вага гэтых паставак у адносінах да айчыннай вытворчасці ў перыяд ваеннай эканомікі складае толькі каля 4%». Вазнясенскі, канешне, таксама не ўдакладніў, як жа ён падлічыў гэтыя «4 адсоткі». Аднак па меры рассакрэчвання дакументаў савецкага дзяржаўнага кіраўніцтва часоў вайны з’явіліся іншыя лічбы – куды больш падрабязныя і асэнсаваныя.

Кроў і паветра любой вайны 20 стагоддзя – транспарт, бензін і порах. Аніводная армія, што зараз, што 80 год таму не можа ваяваць без паліва, без снарадаў з патронамі і камунікацый. Усё гэта ў значнай ступені забяспечвалі амерыканскія пастаўкі.

На фронце і ў тыле

Галоўнымі транспартнымі сродкамі Чырвонай Арміі былі аўтамабілі. На 22 чэрвеня 1941 года ў ЧА было каля 270.000 аўтамашынаў. Да 9 траўня 1945 года савецкія ўзброеныя сілы атрымалі каля 450.000 машынаў, прычым з іх 63% – замежныя, у асноўным амерыканскія. Пры гэтым некаторыя класы тэхнікі прамысловасць СССР проста не вырабляла – найперш поўнапрыводныя падвышанай праходнасці.

«Амаль уся наша артылерыя была з амерыканскай цягай. Неяк, ужо пасля смерці Сталіна, я прапанаваў: »Давайце ўсе машыны, якія мы робім, дамо нашым вайскоўцам, таму што проста непрыстойна глядзець: ідзе парад, а цягачы – амерыканскія«. Амаль уся наша вайсковая тэхніка, якая стаяла ў ГДР, таксама была на амерыканскіх »Студэбекерах«. Гэта для нас ганьба», – згадваў у ўспамінах Н.С.Хрушчоў, кіраўнік СССР, праз восем гадоў пасля заканчэння вайны.

Надзейная і магутная замежная аўтатэхніка была любімай у савецкіх жаўнераў незалежна ад таго, якія задачы яна выконвала – падвозіла пяхоты, транспартавала боепрыпасы ці эвакуявала параненых.

«Уся наша армія фактычна аказалася на колах і на якіх колах! У выніку палепшылася яе манеўранасць і заўважна выраслі тэмпы наступу», – адзначаў А.І.Мікаян, які падчас вайны кіраваў камітэтам па харчовым і рэчавым забеспячэнні Чырвонай Арміі.

На чым ляталі савецкія асы?

Самага якаснага высокаактанавага бензіну патрабавала авіяцыя. Менавіта тут найбольш жорсткія патрабаванні да хуткасці і пры гэтым да вагі машыны – ніяк немагчыма без зніжэння эфектыўнасці знішчальніка навесіць на яго дадатковыя бакі з палівам. Таму кожны літр бензіну мусіць быць як мага больш чыстым і каларыйным.

У 1941-1945 гадах СССР вырабляў у сярэднім па 1,1 млн тон авіябензіну кожны год – усяго каля 5,4 млн тонаў. Практычна цалкам гэтая колькасць ішла савецкай баявой авіяцыі. У той ж час з Вялікай Брытаніі, Канады і ЗША за той ж час СССР атрымаў 1,1 млн тонаў авіябензіну і каля 1,5 млн бензінавых светлых фракцый.

Аднак гэта не значыць, што кожны трэці баявы вылет савецкіх самалётаў быў зроблены на бензіне, атрыманым ад саюзнікаў, бо заходнія нафтапрадукты выкарыстоўваліся амаль выключна для змешвання іх з савецкім палівам, куды менш якасным. Заходняе паліва было ўключанае ў вытворчасць савецкага авіябензіну – таму прыкладна палова таго паліва, якім карысталіся савецкія лётчыкі, паходзіла з ЗША, Брытаніі і Канады.

Як бы авявалася чырвонаармейцам, каб савецкая авіяцыя збівала нямецкія бамбавальнікі, лятала на выведку і на бамбёжкі пазіцыяў праціўніка ў два разы радзей?

Кожны трэці снарад

У 1941 годзе з-за імклівага наступу нямецкіх войскаў часова ці назаўсёды перасталі працаваць 85% усіх парахавых, патронных і снарадных заводаў СССР. Гэтую лічбу апублікавалі яшчэ савецкія гісторыкі. У выніку даволі хутка савецкая артылерыя пачала адчуваць «снарадны голад» – пушкі, мінамёты, гаўбіцы не маглі страляць столькі, колькі трэба было для выканання баявых задач. Паўтаралася сітуацыя 1915 года, якая склалася на фронце Першай сусветнай вайны для царскай расейскай арміі – прыходзілася адказваць на некалькі нямецкіх стрэлаў адным сваім.

І ў дадзеным выпадку даволі аператыўна на дапамогу СССР прыйшлі заходнія хаўруснікі. З 1942 па пачатак 1945 году ЗША, Канада, Вялікая Брытанія далі СССР 123.350 тонаў пораху. Па падліках расейскага даследчыка Расціслава Марчанкі, гэтага цалкам б хапіла, каб забяспечыць дывізійную артылерыю Чырвонай Арміі калібраў 76 і 122 міліметры, якая найбольш актыўна страляла.

У цэлым вытворчасць выбуховых рэчываў у СССР з 1941 па 1945 год склала каля 600.000 тонаў, а хаўруснікі даставілі Саветам яшчэ прыкладна 317.000 тонаў. Больш за тое, Захад забяспечыў Чырвоную Армію яшчэ і рознай сыравінай для вытворчасці пораху – каля 150.000 тонаў. Прычым некаторыя важнейшыя складнікі – эцілавы спірт, гліцэрын, цэнтраліт, якія былі атрыманыя з Захаду – забяспечвалі ў розныя гады ад 40 да 100 адсоткаў савецкай патрэбы.

Пад канец вайны, дзякуючы менавіта замежнай дапамозе, савецкая артылерыя магла сотнямі тысячаў і мільёнамі снарадаў літаральна пераўтвараць у пустыні цэлыя квадратныя кіламетры нямецкага фронту.

За што павінны быць удзячныя беларусы?

Пералік і аналіз усяго таго, што СССР атрымаў ад хаўруснікаў можна працягваць вельмі доўга – зенітныя гарматы, стралковую зброю, танкі, бронетранспарцёры (якіх СССР зусім ня меў і не вырабляў), знішчальнікі і бамбавальнікі, лакаматывы і вагоны, чыгуначныя рэйкі, сотні тысячаў тонаў алюмінію, медзі, і сталі, дзясяткі тысячаў тонаў цынку і волава, унікальныя для СССР станкі, баявыя караблі, радыёстанцыі і тэлефоны, нарэшце, жыта, мяса, масла.

Па многіх пазіцыях, як ужо бачна з узгаданых прыкладаў, гэтыя пастаўкі гралі важную, а па некаторых – вырашальную ролю ў забяспечванні здольнасці СССР весці вайну. Аднак, мяркую, нам, беларусам, не важная сама па сабе здольнасць СССР ваяваць больш ці менш эфектыўна. Зрэшты, гэта была чужая дзяржава, толькі знікненне якой у 1991 годзе дало нашай Беларусі незалежнасць.

Таму для ацэнкі ленд-лізу з нашай, беларускай перспектывы адзначу, што большасць беларусаў патрапілі ў савецкую армію пасля мабілізацыі ў 1944-1945 гадах, калі Беларусь зноў патрапіла пад кантроль СССР. І менавіта гэтыя гады – час максімальнай забяспечанасці Чырвонай Арміі ленд-лізаўскай тэхнікай, боепрыпасамі і рыштункам.

Таму варта падзякаваць ЗША, Вялікай Брытаніі і Канадзе за тое, што ў 1944-45 гадах, калі асноўную масу беларускіх нядаўна мабілізаваных хлопцаў пагналі атакаваць нямецкія пазіцыі, кожны другі-трэці снарад, які пракладваў нашым дзядам і прадзедам дарогу, быў наладаваны амерыканскім, брытанскім і канадскім порахам.

Немагчыма нават падлічыць, колькі беларускіх жыццяў былі б страчаныя, каб штурмаваць фарты Кёнігсбергу і ўмацаванні Зеелаўскіх вышыняў прыйшлося без такой магутнай артылерыйскай падтрымкі.

Хаця, канешне, не факт, што без гэтай замежнай дапамогі ў 1941, 1942 і 1943 гадах Чырвоная Армія ўвогуле падышла б да межаў Беларусі…

Аляксандр Гелагаеў, Belsat.eu

Глядзі таксама
Каментары