Гарадзенская крэпасць: перажыла войны, а ці перажыве «стабільнасць»?

photo

Фарты і доты, якія знаходзяцца пад «аховай дзяржавы», разбіраюць на метал ды ператвараюць у сметніцы.

Калі выехаць на поўнач ад в. Путрышкі, што пад Горадняй, здалёк відаць дзіўны аб’ект – ці тое вежу, ці тое каменную свечку. Калі пад’язджаеш бліжэй, пытанняў стае толькі больш. У «свечцы» ёсць уваход, але няма лесвіцы, стаіць яна на пясчанай «падушцы», а вось адразу за ёй пачынаецца звалка…

Naziralny punkt, vykapany z ziamli, Putryszki (6)

Naziralny punkt, vykapany z ziamli, Putryszki (4)

Насамрэч, дзіўная канструкцыя – гэта двухпавярховы нямецкі назіральны пункт, збудаваны ў 1916-1917-м. Гэта частка лініі ўмацаванняў, якую немцы будавалі вакол Горадні. Канструкцыя была ўкапаная ў зямлю, але некалькі год таму на пагорку вырашылі здабываць пясок, таму ўсе падземныя паверхі і апынуліся навідавоку.

Ад дажджоў дот неўзабаве спаўзе ды паваліцца на бок

Zmicier Liucik, historyk
Зміцер Люцік, гісторык

«Гэта вельмі прыкра, бо ранейшы выгляд яму не вернеш, – распавядае вайсковы гісторык Зміцер Люцік, – зямлю ніхто дасыпаць назад не будзе. У выніку эрозіі глебы і дажджоў, рана ці позна ён спаўзе і паваліцца на бок. Тады ён ужо будзе канчаткова знішчаны як элемент умацаванняў Гарадзенскай крэпасці».

Гарадзенская крэпасць уключае ў сябе комплекс вайсковых умацаванняў якія збудавалі спачатку расейцы напярэдадні Першай Сусветнай, а пасля, ужо падчас вайны, немцы. Гэта больш за дзясятак бетонных фартоў і дзясяткі дотаў ды назіральных пунктаў, якія месціліся на высотах ды ўздоўж лініі абароны гораду.

…Далей на горцы, за смеццевым палігонам, стаіць дот. Калі кар’ер будзе пашырацца – аналагічная доля напаткае і яго. Гэта не такі вялікі аб’ект, таму і знішчыць яго будзе прасцей.

Доты ўзрывалі або валілі ў катлаваны

Doty na mohilkach, Auls (2)

«Шмат умацаванняў там было знішчана яшчэ ў савецкія часы падчас сельскагаспадарчых працаў, – працягвае гісторык, – Як нам распавядалі мясцовыя жыхары, доты наўпрост перашкаджалі апрацоўцы палёў. Таму іх або ўзрывалі з дапамогай салетры, або абкопвалі і спланавана валілі ў катлаван, каб пасля зараўняць пустку».

Doty na mohilkach, Auls (4)

Зусім побач, каля чыгуначнай станцыі Аўльс да дотаў дабраліся… гарадскія могілкі. Некалькі ўмацаванняў, якія яшчэ 5-10 год таму стаялі адасоблена, зараз акружаныя могілкамі, унутры ляжыць смецце.

Бетон пілуюць, каб трапіць у казематы

Fort #4, dzie szukali uvachod u kaziematy (2)Не нашмат лепшае становішча і з некаторымі вялікім фартамі. Напрыклад, форт №4 лічыцца ці не самым добразахаваным фортам Гарадзенскай крэпасці. У адрозненні ад іншых яго не паспелі ўзарваць адступаючыя расейскія войскі. Але і тут ёсць праблемы, сцвярджае навуковец:

«У мінулым годзе я заўважыў, што нехта прывозіў туды вялікую машыну для разьбы па бетону і спрабаваў прапілаваць унутры бетонную перамычку, якая закрывае ўваход у казематы. Прапілы добра бачныя і зараз, а вакол усё было ў бетонным пыле. Гэта вар’яцтва…»

Fort #4, dzie szukali uvachod u kaziematy (1)

Камізм сітуацыі ў тым, што форт №4 не быў дабудаваны да канца, таму і казематаў не існуе. Калі невядомым удалося б прасвідраваць 1,5-2-мятровы бетонны «корак», яны б… апынуліся на вуліцы.

Насыпалі пагорак памяці – знішчылі фортавыя валы

Fort #2 u Zaharanach, cholm nasypali a val zniszczyli (1)Форт №2, па дарозе на Аўгустоўскі канал лічыцца адным з найвядомейшых і найбольш дагледжаных. Умацаванне было збудаванае напярэдадні Першай сусветнай, але вядомае больш падзеямі часоў нямецкай акупацыі. Сюды групамі звазілі жыхароў Горадні ды расстрэльвалі… У сувязі з гэтым, з боку шашы ад савецкіх часоў стаіць помнік сумуючай маці, а пазней быў насыпаны пагорак, дзе цяпер стаіць крыж.

Fort #2 u Zaharanach, cholm nasypali a val zniszczyli (2)

Калі будаўнікі ладзілі гэты пагорак, яны моцна пашкодзілі некалькі валоў, якія знаходзяцца ў тыле форту. Грунт для насыпу чамусьці вырашылі ўзяць проста з земляных умацаванняў. Тое, што было знішчана трактарамі і бульдозерамі, зразумела, пасля ўжо ніхто не дасыпаў…

У палоне лецішчаў

Fort #6 u palonie lieciszczau (5)За вёскай Каменка, на паўднёвы захад ад Горадні, стаіць форт № 6, які фактычна «узялі ў аблогу» лецішчы. З унутранага боку, дзе месціліся ячэйкі для стральбы, падыйсці немагчыма – усё акружана парканамі ды гаспадарчымі пабудовамі. Унутры ж самога форту гаспадары зямельных надзелаў зладзілі сметніцу.

«Больш за тое, дачнікі ўсталявалі зверху вялікія рэзервуары для вады, якія часам працякаюць, чым таксама знішчаюць форт, – абураецца Люцік, – Тое, што форт прыняты пад ахову дзяржавы як помнік, відаць, нікога не спыняе».

Побач ёсць бетонныя канструкцыі, на якіх меліся стаяць гэтыя рэзервуары. Але, відаць, каб напор быў большы, нехта дадумаўся паставіць іх яшчэ вышэй…

Крадуць нават ахоўныя шыльды, прыкручаныя да сценаў

Fort #2 u Zaharanach, cholm nasypali a val zniszczyli (5)Некалькі гадоў таму дзякуючы прафесару Сяргею Піваварчыку, фарты ўключылі ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў. Аднак уласна механізм аховы не распрацаваны: умацаванні знаходзяцца за горадам, часта схаваныя лесам, таму і даглядаць іх могуць хіба леснікі ды памежнікі – хоць гэта і не ўваходзіць у іхныя абавязкі.

На фартах з’яўляюцца графіці, знікаюць металёвыя канструкцыі. Напрыклад, чыгунных фортавых дзвярэй засталося зусім вобмаль: іх можна пералічыць на пальцах адной рукі. Але і іх пілуюць – калі не ўдаецца выносіць цалкам, то выпілоўваюць кавалкі, як на форце №13 каля в.Грандзічы. Знікаюць у невядомым напрамку нават ахоўныя шыльды.

«Смешна, бо гэтыя шыльды часта нават не металёвыя – пафарбаваныя пад метал і прыкручаныя да сцяны, – паціскае плячыма гісторык, – Не ведаю, што людзі з імі робяць: можа ў прыбіральні свае вешаюць або ў кватэры?»

Вакцына ад вандалізму – папулярызацыя гісторыі

Naziralny punkt, vykapany z ziamli, Putryszki (5)Люцік тлумачыць, што некалькі разоў адмыслова ездзіў па фартах з прадстаўнікамі мясцовай уладнай вертыкалі. Быў на такіх вандроўках і былы старшыня гарвыканкаму Барыс Казялкоў. Гісторык спадзяецца, што дзякуючы кантактам з уладай у будучыні атрымаецца пазбегнуць хаця б «планавых» знішчэнняў умацаванняў тымі ж старшынямі калгасаў.

Добрай вакцынаю ад вандалізму магла б быць папулярызацыя тэмы Гарадзенскай крэпасці, мяркуе гісторык. Калі на фартах і дотах было б больш тлумачальных шыльдаў, туды б ладзіліся экскурсіі ды былі пракладзеныя вела-маршруты – выпадкаў знішчэння такіх аб’ектаў было б значна менш.

АК, belsat.eu

Глядзі таксама
Каментары