Псіхатып беларуса: які ён?

«Паміраць збірайся, а жыта сей. А калі што якое – хавайся ў бульбу» – у гэтых дзвюх показках калісьці мы з Вінцуком Вячоркам вызначылі квінтэсенцыю ментальнасці беларуса. Але колькі нас – столькі і меркаванняў… Якія мы – млявыя, абыякавыя да жыцця, памяркоўныя аж да бесхрыбетнасці ці адважныя, сціплыя і працавітыя, як героі Караткевіча? Чым адметны беларускі менталітэт, і ці ёсць ён – сапраўдны псіхатып беларуса? Беларускую душу шукалі Гарэцкі, Караткевіч, Купала, Канчэўскі – пашукаем сёння і мы. Пра слынную млявасць, пра ўладу над намі стэрэатыпаў паразважаем з доктарам-псіхіятрам Ігарам Сарокіным. Доктар Ігар Сарокін – псіхіятр са шматгадовым стажам, працуе ў Менскім гарадскім псіханеўралагічным дыспансеры.

– Дык ці ёсць ён, сапраўдны псіхатып беларуса? Ці маем мы зборныя станоўчыя і адмоўныя рысы, і адкуль яны ўзяліся, і што з імі рабіць?

– Што з імі рабіць… А што з імі можна зрабіць? Калі народзіцца жаробка з лысінкаю, дык з лысінкаю і памрэ…

– Ды ну! А мне падавалася, нешта можна «па дарозе» і скарэктаваць…

– Пра псіхатып беларуса столькі ўжо нагаворана – і часцей за ўсё гэта вельмі станоўчы, лакіраваны вобраз: маўляў, працавітыя, маўляў, лагодныя – хоць да раны прыкладай. Заўсёды гасцінна сустрэнуць, як у той песні пяецца – «Прыязджайце ка мне ў Беларусь, прывазіце друзей і знаёмых… …раздзявайцесь і будзьце как дома»…А на самой справе, калі гаварыць па вялікім рахунку і больш-менш сур’ёзна – ну што асабліва добрага ў беларусах? Анічога няма добрага.

– Нерашучасць. Кансерватызм. Баязлівасць перад начальствам. Памяркоўнасць з пераходам у канфармізм…

– Ну сапраўды. Вы цяпер пералічылі тое, што яўна адмоўнае. А ўзяць гэтую славутую працавітасць беларускую – што тут добрага? Для беларуса праца – гэта спосаб існавання, і не болей. Ці што, сярод беларусаў шмат людзей, якія маглі б перадаць што-небудзь сваім дзецям? Любым нашчадкам? Самае большае, на што спадзяецца сённяшні беларус – што ўнуку дастанецца кватэра бабкі.

– Гэта беларуская рыса? І мы – праз гэтую памяркоўнасць і працавітасць не можам нічога зрабіць са сваім лёсам, каб яго паправіць?

– Заўжды былі і ёсць людзі, якія спрабуюць нешта змяніць. Але ж мы не гаворым пра пасіянарную частку грамадства, якія змагаюцца за волю і дабро для сябе і сваіх нашчадкаў. А абагульненае калі казаць, то згадваецца жанчынка са словамі «Лукашэнка на хлеб дае – і дзякуй богу».…

– Абачлівасць – каб выжыць?

– Каб выжыць. І канешне, трэба выжываць, але не любым коштам. А калі ўжо з’яўляецца нейкая магчымасць нешта змяніць у сваім жыцці, ну хай, не ў сваім, хай у жыцці нашчадкаў сваіх – то трэба гэтай магчымасцю карыстацца……

– І тут уступае ў сілу наш менталітэт, які не дазваляе кранаць тое, з чым мы звыкліся…

– Так, тут і цяпер лепей так, лепей надзейны кавалак, хай сабе маленькі, дробязны, але надзейны кавалак хлеба, чым нейкае рызыканцтва і пошукі спосабу нешта зарабіць.

– То бок цярплівасць і страх перад зменамі ёсць нашай нацыянальнай рысай, і яна ў нейкім сэнсе абумоўлівае наш лад жыцця?

– Безумоўна. Можна, канешне, узгадваць, што хто тут толькі не хадзіў і не таптаў, але для мяне найбольш балюча іншае… Хадзілі і праз прыбалтаў, і праз фінаў… Але нашая нацыя ўвесь час сама сябе імкнулася прытрымаць, не развіваць як нацыю. Ніколі не было з часоў Вялікага Княства Літоўскага тут людзей, якія дбалі б пра сваю культуру і пра свой народ. Усе ўладары кіраваліся прынцыпамі звычайнага селяніна: лепей дагадзіць суседу, не высоўвацца і забыцца, хто яны і як можна існаваць як дзяржаўная адзінка. А вольны валадар можа быць у вольнай краіне….

– Цярплівы аж да бясконцасці, не гасцінны і крыху хітраваты – вось такі ён, сапраўдны беларус. А ці ўплывае на псіхатып нацыі рэльеф і клімат краіны, і тое, што 90% Беларусі займалі лясы – адбіваецца на нашай ментальнасці?

– У такім выпадку мы павінны быць такімі ж, як украінцы….– Я не люблю савецкіх беларусаў. Я прымаю іх як рэальнасць, і сам не пазбавіўся яшчэ гэтай савецкасці, але я раблю што ў маіх сілах… І мы беларусы – пакуль мы карыстаемся сваёй мовай. Хай касыя, крывыя, такія, якія ёсць, але толькі тады мы – беларусы.Здаецца, Валянцін Акудовіч пісаў, што беларусам увесь час трэба працаваць, а калі яны не працуюць – дык нудзяцца, а калі нудзяцца – дык п’юць. Я толькі не пагаджуся, што кожны беларус гоніць нуду гарэлкай. Але працаваць – гэта тыпова для беларуса, а калі працы няма – то ён адчувае сябе разгубленым і страчаным, для сябе самога.

– Дык якія ж праявы савецкасці мы можам і мусім нават выкінуць як непатрэбны груз?

– У першую чаргу – пакорлівасць. Разумееце, для таго, каб адчуваць сябе дастойным чалавекам у вачох іншых – трэба выглядаць ва ўласных вачох вартым пашаны. А як гэта магчыма, калі ты, па вялікім рахунку, ніяк матэрыяльна не забяспечаны? І таму, адзінае, што ў цябе можа быць сапраўды, і ніхто гэтага не адніме – гэта твая культура і твая мова. А ўся савецкая, лакіраваная культура, пазбаўленая сапраўднага пачуцця – што яна можа даць чалавеку для самапавагі?

Далей у праграме: самая беларуская хвароба – і сем парадаў ад доктара, як з ёй справіцца.

Фрагменты праграмы «Зоры не спяць». Гутарыла Вольга Гардзейчык

Падпісвайся на telegram Белсату

Больш матэрыялаў

Фатограф Алена Адамчык пра натуру беларускае кабеты

Яўген Карняг пра рэпутацыю дзяржаўных тэатраў

Алесь Смалянчук пра ментальнасць і псіхатып беларуса

Жана Лашкевіч: «Пытаюцца: чаму вы не ставіце «Гэры Потэра»?»

Дзмітрый Строцаў: у 90-я я зайздросціў беларускамоўным калегам…

Сцэнограф Алена Ігруша: Як з «Камволі» зрабіць Hugo Boss?

Праект жыцця: «Госьціца» падтрымлівала прэстыж Беларусі

Размова з выкананаўцам ролі Кастуся Каліноўскага ў фільме «Белсату»