Дзмітрый Строцаў: у 90-я я зайздросціў беларускамоўным калегам…

Усё няпроста ў нашай літаратуры. Свае і чужыя розняцца не толькі тым, да каторага з Саюзаў пісьменнікаў належаць ды якую вызнаюць філасофію, але і тым, на якой мове яны пішуць пра самае галоўнае.

Сёння госць Зорнае студыі – паэт расейскамоўны. Наколькі я ведаю, ён не напісаў ніводнага радка па-беларуску, затое за вершы па-расейску атрымлівае прэміі, высока ацэньваецца ў расейскіх літаратурных колах, і тым не менш – нядаўна заклікаў падтрымліваць беларускую літаратуру: «дапамагчы тым расейскамоўным аўтарам Беларусі, якія яшчэ не зусім адарваліся ад каранёў, перайсці з расейскай на беларускую».

Дык як так атрымалася, што Вы раптам заклікалі падтрымліваць белліт? За плячыма ў вас творчая маладосць канца Савецкага Саюзу, дзе «мой адрас не дом і не вуліца», і тут такі паварот. Што гэта?

Калі казаць каротка – для расейскамоўных літаратараў, якія сфармаваліся падчас Савецкага Саюзу, усе літаратурныя сэнсы былі па-за межамі Беларусі. То бок у нейкіх літаратурных, культурніцкіх цэнтрах Савецкага Саюзу – Масква, Ленінград… Такая адрасацыя ці арыентацыя ўзнікала ці фармавалася ў чалавеку несвядома. З дачыненняў… І калі ўласна з’явілася незалежная, самастойная Беларусь, немагчыма было адразу прыняць нейкую канцэпцыйную пастанову. Але ты паступова пачынаеш разумець, што ты жывеш ужо ў нейкай іншай прасторы, у тым ліку – у літаратурнай, і пачынаеш спрабаваць да яе звярнуцца.

Вы гэта пачынаеце адчуваць знутры, з сябе, ці з прычыны нейкіх вонкавых фактараў? Умоўна кажучы, бачыце латышскіх паэтаў, якія засяроджваюцца на Латвіі, расейскіх, якія кажуць ужо толькі пра Расею, украінскіх…

Вонкавыя маюць сваё значэнне, але асноўны пасыл, відаць, ссярэдзіны. І ты разумееш, што не валодаеш моваю дачыненняў. Літаратурная мова – гэта не толькі парадак словаў, гэта і складаныя камбінацыі сэнсаў. І ты разумееш, што спрабуеш звярнуцца да прадмету, і яго пераскокваеш. Ты пастаянна губляеш яго з поля зроку. І гэта – праблема. Але яе немагчыма развязаць валявым шляхам. Мусіць выспець іншае выказванне, іншае стаўленне. І бадай са мною гэта здарылася. То бок я насамрэч стаў бачыць, па-першае, сябе ў беларускай прасторы ды, па-другое, я пачаў бачыць гэтую прастору. У вялікай ступені дзякуючы сямейным абставінам – у мяне вырастае сын…

А я хацела пакінуць гэта на фінал...

Некалькі словаў. Ён – 1994 года нараджэння, аднагодак незалежнай Беларусі, і гэтую сваю беларускасць, прысутнасць у гэтай новай гісторыі ён зазнае беспасярэдне. А паколькі ў нас вельмі добрыя, адкрытыя стасункі, то гэтыя дачыненні з сынам мне вельмі дапамагаюць.Давайце па парадку: Вы ніколі не былі самотнікам, і ўжо ў 1987-м належалі да арт-групы «Беларускі клімат», у расейскамоўным асяроддзі ўжо тады вы былі актыўным творцам. Тады ж нараджалася і пачынала займаць пазіцыі беларускамоўнае творчае асяроддзе. І тых і тых яднала прага да вызвалення з Савецкага Саюзу, у гэтым значэнні – і тыя і тыя былі дысідэнтамі. То бок нейкія ідэі супадалі. Не супадала толькі мова? Былі канфрантацыі? Быў падзел?Як раз мне здаецца, сітуацыя была не канфліктная. Проста ў кожнай з гэтых групаў былі свае сэнсы. Так сталася, што ў сярэдзіне 80-х я скончыў архітэктурны інстытут і стаўся мастаком-афармляльнікам на адным з менскіх прадпрыемстваў. Мне патрэбны быў памагаты, мне параілі Міхала Анемпадыстава, і мы сталі працаваць з ім удваіх. Міхал – чалавек абсалютна па-іншаму адрасаваны і зарыентаваны…

Ну так, ён тады ўжо быў знаёмы з Караткевічам, здаецца…

Так, і трэба сказаць – нашыя кантакты ад гэтага абсалютна не цярпелі. То бок я ўваходзіў у кола Кіма Хадзеева, ён хадзіў у «Талаку» ці кудысьці яшчэ, мы сустракаліся, ён у нашых кампаніях вучыў нас беларускім песням, я спяваў нейкія свае песні тады ўжо. І дачыненні былі не канфліктныя, але ў нас былі абсалютна розныя, скажам, фокусы ўвагі.

Якія? Тое, што было ў беларускамоўным асяроддзі, мне зразумела, бо я самая з яго паходжу. Гэта была надзея і праца на адраджэнне. Што было тут, якая ідэя?

Канфлікту не было, але былі розныя фокусы і заданні…

Фокусы – паверу, але заданні?

Розныя. Калі беларускамоўныя літаратары, мысляры, мастакі думалі ўжо пра сваю незалежную Беларусь, то для расейскамоўнага асяроддзя гэта не было заданнем і гэта не было так яўна. Па-ранейшаму ўсе сэнсы былі за межамі Беларусі. Я гэтага не фармуляваў, так жылося. Мы цягнуліся за паэтамі, якія сфармаваліся ў Маскве, там былі нейкія магутныя з’явы, імёны. Мы пачуваліся як жыхары правінцыі вялікай краіны, а для беларускамоўных – была свая краіна. І таму, калі распаўся Саюз, яны імгненна знайшлі глебу пад нагамі, а расейскамоўныя яшчэ гадоў 10–15 боўталіся, а некаторыя – боўтаюцца дасюль. То бок з аднаго боку – ты ўжо шмат гадоў жывеш у адной краіне, з другога – зноў жа, усе твае сэнсы – за межамі гэтае краіны.

Гэта драма, у прынцыпе.

Гэта вельмі сур’ёзная драма….

Вам асабіста ў 90-я было пра што казаць як паэту? Вы адразу адчулі кантэкст таго, што адбываецца, ці нешта не дазваляла тады здзейсніцца творча «тут і цяпер»?

У 90-я я напісаў раман, падзеі якога адбываліся ў Менску. То бок погляд на сваё месца ў мяне сфармаваўся даволі рана, але гэта не было нацыянальнае самаадчуванне. Я бачыў Менск як нейкае месца, дзе я жыву. Але ўяўленне пра краіну фармавалася вельмі паступова.У пачатку 90-х была разгубленасць, пра якую я ўжо гаварыў. Пры гэтым – была нейкая зайздрасць беларускамоўным калегам, у якіх яўна былі сэнсы, і яны іх рэалізоўвалі. А я ды іншыя расейскамоўныя аўтары – мы спрабавалі неяк выседзець на двух крэслах: з аднога боку, быць удома, з другога – быць недзе, за межамі. І гэтая падвойнасць, разрэзанасць перажывалася даволі пакутліва, але каб сустрэцца з гэтаю праблемаю, мне таксама спатрэбіўся нейкі час. І гэты працэс яшчэ ідзе для мяне.

Прыводзячы прыклад суіснавання розных моваў у ВКЛ, вы, як філолаг і прадстаўнік расейскамоўнай літаратуры, разумееце, што не можа быць чыстага суіснавання: нейкая мова заўжды будзе дамінаваць, у звязку з палітычнаю сітуацыяй хоць бы. І заўжды гэта стратна для іншых культураў, як, скажам, выезд Міцкевіча – для беларускай.

Канечне. Але мы, жыхары памежжа, неяк за стагоддзі навучыліся з гэтым жыць.

Тутэйшасць?

З аднаго боку. З другога – хваля, якая прыходзіць разам з палітычным рухам, як бы пакрывае сабой прастору, патрабуе татальнага пераходу на мову, няхай гэта будзе польская, няхай расейская, але людзі навучыліся захоўваць сябе. І гэта – знак таго, што цяпер, калі мы можам казаць прынамсі пра беларускую дзяржаўнасць, што мова выйшла з падсвядомага, прыхаванага стану і заняла ці займае сваё годнае месца. Але гэтага не развязаць заканадаўча. Гэта мусіць быць працэс, бо мова – гэта стыхія.

Тады якім чынам вы бачыце механізм прымянення на практыцы таго, да чаго заклікаеце: «мы, літаратары, мусім усвядоміць сваю адказнасць. Праз нашыя крыўды беларуская мова можа знікнуць у Беларусі, як ужо адбылося з ідыш. Неабходна прапагандаваць беларускую літаратуру і дапамагчы тым расейскамоўным аўтарам Беларусі, якія яшчэ не зусім адарваліся ад каранёў, перайсці з расейскай на беларускую»?….

Далей у праграме:

Пра аўтараў Менскае школы Кіма Хадзеева, У. Бобрыкава, А. Жданава і В. Айзенштата, якіх дасюль «значна больш чытаюць і пачытаюць у Расеі».Пра расейскую мову, якая сфармавалася «не ў Ленінградзе» і развівалася ўнутры «мяжы аселасці».Пра тое, якую параду, дадзеную Уладзіміру Някляеву, Дзмітрый Строцаў зрабіў і для сябе галоўнаю.Пра сына Андрэя.У студыі гучыць новы верш Дзмітрыя, прысвечаны Беларусі і яшчэ не апублікаваны.Фрагменты праграмы «Зоры не спяць».

Гутарыла Вольга Гардзейчык.

Падпісвайся на telegram Белсату

Больш матэрыялаў

Фатограф Алена Адамчык пра натуру беларускае кабеты

Яўген Карняг пра рэпутацыю дзяржаўных тэатраў

Алесь Смалянчук пра ментальнасць і псіхатып беларуса

Жана Лашкевіч: «Пытаюцца: чаму вы не ставіце «Гэры Потэра»?»

Сцэнограф Алена Ігруша: Як з «Камволі» зрабіць Hugo Boss?

Псіхатып беларуса: які ён?

Праект жыцця: «Госьціца» падтрымлівала прэстыж Беларусі

Размова з выкананаўцам ролі Кастуся Каліноўскага ў фільме «Белсату»