Зіма блізка. Чым будзем грэцца?

Сёння мы пагаворым пра тое, чаму так рэзка ва ўсім свеце падаражэў газ і пра энергетычную незалежнасць Беларусі.

Кастрычнік для еўрапейскіх біржаў пачаўся з чарговага рэкорду коштаў на газ – $ 1200 / 1 тыс. м³. У медыях – паніка. Але адмыслоўцы не раяць бегчы з балонам на запраўку. Бо падаражэлі кароткія аднаразовыя кантракты.

«Доўгатэрміновыя кантракты не змяніліся, і кошт там не змяніўся. Паводле некаторых звестак, Нямеччына атрымлівае расейскі газ паводле доўгатэрміновага кантракту па $ 220 / 1 тыс. м³», – прыгадвае Таццяна Манёнак, беларуская аглядальніца ў галіне энергетыкі.

Прычынаў біржавога скачка адразу некалькі. Глабальная гаспадарка аднаўляецца ад пандэміі каронавіруса, у Злучаных Штатах на здабычу газу паўплывалі стыхійныя бедствы і адміністратыўныя абмежаванні адміністрацыі Джо Байдэна, на біржах б’юцца быкі з мядзведзямі, і спекулянты разганяюць «папяровы», то бок будучы газ. А яшчэ вялікая планавая эканоміка Кітаю зладзіла вялікі энергетычны крызіс. Камуністычная партыя спачатку гэтак рэзка загадала адмаўляцца ад вугалю, што цяпер жыхары трох правінцыяў – а гэта 100 мільёнаў кітайцаў – у прымусова-добраахвотным парадку адключаюць электрапрыборы. А дзясятак кітайскіх правінцыяў маюць праблемы з начным асвятленнем. У Азіі рэзка выраслі кошты на прыродны газ, і ўсе газавыя танкеры паплылі туды.

«Каля 19 % звадкаванага газу, які планавала купіць Еўропа, не аказалася на рынку. А потым уключыўся «Газпром», – тлумачыць Міхаіл Круціхін, спецыяліст у нафтагазавым рынку (Масква).

«Газпром» пачаў выкручваць рукі еўрапейцам, калі перастаў гандляваць на электронных пляцоўках дадатковымі аб’ёмамі газу, і абвесціў аб скарачэнні транзіту праз Украіну.

«Паставіў на прафілактычнае абслугоўванне спачатку першую «Паўночную плынь», потым маршрут праз Беларусь і Польшчу – 2 разы прычым. І абвесціў, што спыняе запампоўку газу ў еўрапейскія падземныя сховішчы», – нагадвае Круціхін.

«Расея спрабуе любым коштам сертыфікаваць «Nord Stream-2», вельмі супярэчлівы газаправод у Нямеччыну, у абыход Польшчы», – тлумачыць Караліна Баца-Пагажэльска з польскага парталу OUTRIDE.RS.

Масква патрабуе, каб «Газпром» быў уладальнікам і самой трубы «Паўночная плынь – 2», і газу ў гэтай трубе – у парушэнне антыманапольнага заканадаўства Еўразвязу.

«Паводле вызначэння саміх газпромаўцаў, гэта не проста італьянская забастоўка, гэта шантаж. Ніякага новага газу вам не дамо, вы будзеце замярзаць. Вы прыйдзеце і папросіце газ на тых умовах, якія прадыктуе «Газпром», – тлумачыць Міхаіл Круціхін.

Але давайце ад пачатку. Расея прадае газ непасрэдна ў Еўропу трубаправодамі «Паўночная плынь» – Балтыйскім морам, «Ямал – Еўропа» – праз Беларусь, «Прагрэс», «Урэнгой – Ужгарад», «Саюз» – гэты шлях праз Украіну – і «Турэцкая плынь» – праз Чорнае мора. На тэрыторыі Беларусі размяшчаюцца тры буйныя падземныя газасховішчы: Прыбужскае, Асіповіцкае і Мазырскае. Усе яны цяпер належаць «Газпрому». Запомніце, бо мы яшчэ вернемся да гэтага.

Трубаправод «Паўночная плынь – 2», які будавалі з вялікімі праблемамі, усё ж мае сваё эканамічнае абгрунтаванне – кампаніі з 10-ці еўрапейскіх краінаў хочуць вярнуць свае інвестыцыі, нагадвае Генадзій Рабцаў з эканамічнага дыскусійнага клубу (Кіеў): «Еўрапейскія кампаніі ўклалі ў гэты праект прынамсі 4,5 млрд еўраў. І гэта вельмі сур’ёзная сума, каб проста задаволіць чыесьці палітычныя амбіцыі».

Але расейскі эксперт лічыць запуск «Nord Stream – 2» выключна палітычным праектам, як і трубаправоды з Расеі праз Чорнае мора.

«Задача была – аб’яднаць іх у Аўстрыі, пазбавіць Украіну транзіту расейскага газу і зрабіць непатрэбнай украінскую газатранспартную сістэму», – тлумачыць Міхаіл Круціхін.

А гэта – удар па транзітных прыбытках украінскай эканомікі і магчымасць перакрыць вентыль узімку, каб прымусіць выканаць палітычныя патрабаванні ці нават капітуляваць у выпадку поўнамаштабных баявых дзеянняў. Не будзе транзіту газу праз Украіну – будзе менш еўрапейскіх палітыкаў, ахвотных супрацьстаяць агрэсіі Масквы.

Украіна давала рады расейскім пагрозам пры дапамозе еўрапейскіх саюзнікаў і вялізных уласных газасховішчаў. Падземныя рэзервуары гэта яшчэ і сродак заробку – купляй танны газ летам, прадавай даражэй узімку.

«Падземныя сховішчы прыроднага газу – гэта вялікая перавага Украіны. У папярэднія гады іх не выкарыстоўвалі на 100 %», – прыгадвае Генадзій Рабцаў.

Цяпер законы памяняліся, сховішчамі могуць карыстацца і замежныя трэйдары.

Але прынцыповых зрухаў няма. Украіна нават істотна не нарасціла ўласнай здабычы газу з 1990-х гадоў.

«Забеспячэнне энерганезалежнасці – відавочна, што гэтая задача праваленая. «Нафтагаз» атрымаў толькі за першае паўгоддзе $ 0,5 млрд стратаў, кошт на газ б’е ўсе рэкорды, а запасаў газу ў нас у падземных сховішчах не так і шмат», – крытычна ацэньвае дзеянні цяперашняга ўраду Аляксей Білязэ, украінскі эканаміст.

У суседняй Польшчы справы лепш – там працуе Закон аб запасах газу, нафты і нафтапрадуктаў, які абавязвае прадпрыемствы трымаць рэзерв »на чорны дзень», і рэгулюе дзеянні, калі той «чорны дзень» наступіць. Палякі нават плануюць разбудоўваць сістэму сховішчаў.

«Калі ёсць вялікія запасы газу і аб’ёмныя магчымасці назапашвання, то высокія кошты, як сёння, ужо не страшныя. Тады мы не хвалюемся ні за свае рахункі, ні за тое, што хтосьці паспрабуе шантажаваць нас перакрытым вентылем», – тлумачыць Караліна Баца-Пагажэльска.

Таксама Польшча падлучаецца да нарвежскага газу праз трубаправод «Baltic Pipe» і мае сыравіну, прывезеную морам.

Найлепшая зброя супраць расейскіх танкаў – газавыя танкі, вось гэтыя круглыя рэзервуары газавозаў. Прыродны газ робяць вадкім з дапамогай экстрэмальна нізкай тэмпературы і заліваюць у адмысловыя кампазітныя бакі, якія трымаюць -160 °С. LNG-танкер плыве ў любы порт, дзе стаіць тэрмінал, і там газ з вадкага пераводзяць у звычайны стан ды запампоўваюць у трубаправод ці адразу ў аўтацыстэрну.

Марскія перавозкі дазваляюць рэгуляваць аб’ём спажывання і купляць там, дзе больш выгадна. А значыць, можна не баяцца, што прадавец прыкруціць кран для палітычнага шантажу. Ды гандлявацца з трубаправоднымі пастаўляльнікамі. Нават з выдаткамі на марскі шлях і рэгазіфікацыю танкерныя пастаўкі з Амерыкі ці Блізкага Усходу для еўрапейскіх спажыўцоў былі таннейшымі за газпромаўскія.

Літва ўжо некалькі гадоў купляе звадкаваны газ праз тэрмінал «Незалежнасць» у Клайпедзе, Польшча – праз тэрмінал у порце Сьвінауйсьце.

«Некалькі гадоў таму практычна ўвесь газ у Польшчы быў расейскага паходжання. Сёння гэта прыкладна 60 % імпарту», – нагадвае Караліна Баца-Пагажэльска.

Танкеры вязуць нашым суседзям і газ, здабыты з традыцыйных радовішчаў Катару, і амерыканскі сланцавы газ.

Гэта той самы метан, толькі здабыты з тэхналогіямі гарызантальнага бурэння і гідраразрыву пласта. Гэтыя спосабы выкарыстоўваюць і ў здабычы сланцавай нафты, і каб ажывіць старыя традыцыйныя радовішчы нафты і газу. На глыбіню свідравіны запампоўваюць адмысловую вадкую сумесь, якая разрывае пласты горнай пароды і вызваляе газ, тады яго выцягваюць на паверхню. Гэтая здабыча, у адрозненне ад традыцыйнай, патрабуе высокага ўзроўню дакладнасці ды высокатэхналагічнага абсталявання.

Польшча і Літва прайшлі свой шлях да энергетычнай незалежнасці, Украіна яшчэ змагаецца з перашкодамі. А Беларусь, падсаджаная на іглу таннага расейскага газу, цалкам залежыць ад дылера – «Газпрому», і расплачваецца палітычнымі саступкамі Крамлю.

Мы ніяк не можам гандляваць з суседзямі, бо 10 гадоў таму канчаткова прадалі Расеі ўсю транзітную газатранспартную сістэму – усе кампрэсарныя станцыі, сховішчы і трубы.

«У выніку Беларусь атрымала $ 5 млрд за газатранспартную сістэму. Грошы былі патрэбныя», – тлумачыць Таццяна Манёнак.

Тады Лукашэнка хваліўся, што выгадна прадаў «іржавую трубу». Так што выгадны гандаль на міжнародным рынку – не пры гэтай уладзе.

«Часам мы мусім адказаць сабе на пытанне: ці мае энергетычная бяспека якую-кольвек цану?» – кажа Караліна Баца-Пагажэльска.

Для Лукашэнкі важнейшы іншы кошт – $ 128,5 / 1 тыс. м³

«Пасля таго, як Беларусь прадала сваю газатранспартную сістэму «Газпрому» – гэта быў канец 2011 года, бакі дамовіліся фактычна пра фіксаваны кошт», – прыгадвае Таццяна Манёнак.

Але не варта параўноўваць гэтую лічбу з біржавой – перапрадаць аб’ёмы мы нікому не можам. І гэты фіксаваны кошт – ён не для МАЗу, не для БелАЗу, і не для насельніцтва таксама.

«На мяжы газ каштуе $128,5 за тысячу кубаметраў, а беларускія прадпрыемствы па розных коштах атрымліваюць. Але ў сярэднім па $265-275 за тысячу кубаметраў. Разумееце, якая маржа ідзе пасярэдніку», – тлумачыць беларуская спецыялістка.

Пасярэднік – уладальнік усёй унутранай газавай сеткі, дзяржаўны манапаліст «Белтопгаз», які падпарадкоўваецца Міністэрству энергетыкі. А значыць, маржа ідзе пад кантроль ураду.

Што да абʼяднанай Еўропы – яна і гэтаю зімой не замерзне.

«Калі мы паглядзім на графік запаўнення газавых сховішчаў у Еўропе, там, у прынцыпе, у межах сярэдняга калідора запаўненне і апусташэнне сховішчаў. Крызісу няма ніякага ў пастаўках, крызіс толькі ў розумах і ў спекуляцыях на фінансавым рынку, – перакананы Міхаіл Круціхін, і нагадвае, што раней Еўразвяз распачаў агульны рух да бяспечнага газавага рынку: Гэта дыверсіфікацыя пастаўшчыкоў, не маршрутаў, як Газпром прапаноўвае, а пастаўшчыкоў. Гэта развіццё ўнутрыеўрапейскай сеткі газаправодаў – інтэрканэктары праз мяжу, каб у крытычныя моманты перакідваць значныя аб’ёмы газа, і развіццё сеткі тэрміналаў прыёму звадкаванага прыроднага газу».

Але цалкам адмаўляцца ад газу там пакуль не будуць. Нават Нямеччына, якая развіталася з вугалем і плануе далей закрываць атамныя электрастанцыі.

«Ёй неабходна чымсьці балансаваць растучую долю аднаўляльных крыніцаў. Для гэтага ёй неабходная газавая генерацыя», – тлумачыць украінскі спецыяліст.

Польшча таксама будзе адмаўляцца ад спальвання каменнага і бурага вугалю на электрастанцыях, і паступова пераходзіць на газавую генерацыю. Але ўжо без кабальных расейскіх кантрактаў.

«Разам з Еўразвязам Польшча разглядае газ як пераходнае паліва, бо гэта выкапень, і паліва эмісійнае, з выкідам вуглякіслага газу ў атмасферу, вядома, менш эмісійнае, чым вугаль. Але праз некалькі гадоў, калі скончыцца бітва з вугалем, пачнецца бітва з газам», – дае прагноз Караліна Баца-Пагажэльска.

Ужо цяпер нашыя суседзі будуюць ветравыя фермы на моры і на сушы, ставяць сонечныя батарэі на дахі, ды інвестуюць у энергазбераганне.

Мы яшчэ будзем вяртацца да тэмы энергетыкі і энергетычнай незалежнасці Беларусі. А калі ў вас ёсць прапановы, што абмеркаваць у наступным «Глабальным пытанні», дасылайце іх нам праз «Тэлеграм» @BelsatBot.

Калаж з фота: SHAMIL ZHUMATOV, Reuters, Forum / president.gov.by
Падпісвайся на telegram Белсату

Больш матэрыялаў

Як Кітай вяжа крэдытамі

Як зрабіць бомбу на Астравецкай АЭС?

Папулізм, або як не выбраць дыктатара сабе на галаву

Беларусы пад ударам тэрарыстаў

Палітзэкі як глабальная зʼява

Расея сама верне Крым Украіне

Калі беларусаў адправяць на вайну з Талібанам?

Ад вучэнняў у Беларусі да глабальнай ядравай вайны