Дыктатура – глабальная пагроза міру

Зусім нядаўна – 10 гадоў таму – Беларусь называлі апошняй дыктатураю Еўропы. Тады Уладзімір Пуцін яшчэ імітаваў дэмакратычныя настроі, Масква супрацоўнічала з блокам NATO. Цяпер палітычныя рэжымы і Беларусі, і Расеі ў дэмакратычных дзяржавах называюць крыніцаю міжнародных пагрозаў.

Cёння мы разгледзім, што такое аўтарытарныя рэжымы, і як неабмежаваная ўлада аднаго чалавека становіцца бядою для ўласнага народу і суседзяў.

Сітуацыя з правамі чалавека ў Еўразвязе – не ідэальная. Праваабаронцы фіксуюць парушэнні правоў мігрантаў, ромаў, ЛГБТ.

Але ў параўнанні з Беларуссю гэта неба і зямля, кажа Віціс Юрконіс, дырэктар офісу «Freedom House» у Вільні:

«Беларусь выглядае бліжэйшай да краінаў Цэнтральнай Азіі: поўная дыктатура, дзе прыгнятаюцца правы чалавека, няма выбараў, узровень карупцыі вялікі, няма свабодных медыяў, юстыцыя не працуе ці падпарадкаваная, а на цэнтральную ўладу няма ніякіх рычагоў уплыву».

Сённяшнія рэпрэсіі, якія так ці іначай зачапілі кожную сям’ю, – вынік мэтанакіраванай дзейнасці Аляксандра Лукашэнкі з 1994 года.

«Ён узмацняў вертыкаль улады, манапалізаваў усё палітычнае поле, зрабіў усё магчымае, каб зніклі іншыя інстытуты ўлады», – тлумачыць Юрконіс.

Аўтарытарных рэжымаў у свеце нямала. Часта яны з’яўляюцца ў тых краінах, якія гістарычна нядаўна атрымалі незалежнасць.

«Мы бачым, што першыя прэзідэнты шэрагу дзяржаваў – напрыклад, Амані Дыяры ў Нігеры і Муктар Ульд Дада ў Маўрытаніі – хоць і прыйшлі да ўлады дэмакратычна, з дапамогаю англічанаў адбылася дэмакратычная перадача ўлады, але з часам гэтыя людзі самі абдыктатарыліся, калі можна так сказаць», – усміхаецца Андрэй Рудык, эксперт у палітыцы афрыканскіх краінаў.

Дыктатар можа вырасці з рэвалюцыянера. Малады палкоўнік інжынерных войскаў Муамар Кадафі, зрынуўшы караля Лівіі, паступова ператварыўся ў Братэрскага Правадыра – і гэта афіцыйны тытул.

Улада разбэшчвае. Абсалютная ўлада разбэшчвае абсалютна. Неабмежаваныя паўнамоцтвы рабіць што заўгодна – дзеля дзяржавы і шчасця народу, канечне, – кружаць галаву і робяцца сапраўдным наркотыкам. Быць першым пасля бога – адмовіцца ад такой спакусы здатны не кожны.

Каб утрымаць уладу ў адных руках, праз дзяржаўную прапаганду няспынна ствараецца вобраз мудрага лідара, смелага генералісімуса і бацькі нацыі.

«Дыктатар, аўтарытарны лідар, ён заўжды стварае карцінку, што яго падтрымлівае маса народу, большасць, таму мы заўжды бачым масавыя мерапрыемствы, парады і гэтак далей», – кажа Віціс Юрконіс.

І дыктатар сам пачынае верыць у гэтую ілюзію. Даходзіць да культу асобы, калі партрэт правадыра з’яўляецца паўсюль: у школах, кнігах, нават на грошах.

«У дыктатурах адбываецца кансервацы апарату. Ён пачынае вырабляць тое, што хоча бачыць гэты лідар. І ў гэтым сэнсе карціна свету скажаецца», – тлумачыць Аляксандр Марозаў, палітолаг Карлавага ўніверсітэту (Прага).

Улада ў аўтарытарным рэжыме бывае размеркаваная, напрыклад, паміж чальцамі палітбюро.
Але калі які генеральны сакратар пазбаўляецца ад канкурэнтаў, то больш няма каму крытыкаваць яго. І лідар нацыі непазбежна скочваецца ў самадурства.

«Чалавеку, які доўга пры ўладзе, пачынае здавацца, што ён усё ведае лепш за ўсіх, у яго вялізны досвед, і ніхто не можа яму сказаць чагосьці новага ў эканоміцы ці замежнай палітыцы», – кажа Аляксандр Марозаў.

Гаспадарчыя і палітычныя памылкі растуць, як снежны ком. А хто не задаволены – таго прымусяць замаўчаць, а калі трэба, рэпрэсуюць, знішчаць, расстраляюць.

«Няма такіх дыктатураў у свеце, аўтарытарных рэжымаў, не важна, з мяккім ці жорсткім аўтарытарызмам, дзе абмяжоўваюцца правы чалавека, а людзі шчаслівыя», – падсумоўвае Андрэй Рудык.

Каб апраўдаць рэпрэсіі, прыдумваюць ворагаў, вонкавых і ўнутраных. І ў кожным з такіх рэжымаў непазбежна расце параноя.

«Яны пачынаюць на ўсё глядзець праз прызму пагрозы. І ўзмацняюць не толькі прапаганду гэтай пагрозы, але і саміх сябе ўгаворваюць, што ва ўсім, што яны бачаць, трэба шукаць небяспеку, не важна, з якога боку», – тлумачыць Аляксандр Марозаў.

І пачынаюць біць па жыццёва неабходных інстытутах грамадства.

«З боку судовай сістэмы – раптам там нелаяльнасць. Ці медыі – яны падрыўныя. Ці парламент – нельга даваць магчымасці развіваць парламентарызм, бо ў ім возьмуць верх варожыя сілы, якія фінансуюцца кімсьці аднекуль», – Аляксандр Марозаў тлумачыць паранаідальную логіку рэжыму.

Дэмакратычныя дзяржавы ніколі не ваююць між сабою – грамадзяне проста не дапусцяць такіх непатрэбных выдаткаў. А для дыктатуры вайна – спосаб мабілізаваць народ, бо ідзе яднанне супраць ворагаў, і паспрабаваць захапіць штосьці каштоўнае.

Прэзідэнт Іраку Садам Хусэйн ваяваў супраць іранскіх аятолаў за рэгіянальны ўплыў і багатыя нафтаю землі, нават ужываў хімічную зброю. Загінулі больш за 700 тысячаў чалавек. Уварваўся ў суседні Кувейт – і канчаткова стаў для дэмакратычнага свету праблемай № 1 на Блізкім Усходзе.

Муамар Кадафі ваяваў з Егіптам, Чадам, арганізоўваў тэракты – у тым ліку ўзрывы двух пасажырскіх авіялайнераў – і стварыў гвардыю Джамахірыі – грамадскага ладу, заснаванага на ісламскім сацыялізме. Кадафі абвесціў Каран законам грамадства – але сам жыў у золаце ў атачэнні прыгожых жанчын.

«Іслам і ісламскія нормы ў праўленні Муамара Кадафі выкарыстоўваліся толькі ў выгадным рэчышчы, у выгадным вектары. Нельга казаць, што нейкія дыктатары Афрыкі ці Азіі слепа следавалі нормам маралі ці рэлігіі. Усё спрабавалі падладзіць пад палітычны рэжым і палітычную кан’юнктуру», – распавядае Андрэй Рудык.

Падвойныя стандарты – аснова такой сістэмы. Дыктатару Італіі Бэніта Мусаліні ды іспанскаму каўдыллё Франсіска Франка прыпісваюць фразу «Сябрам – усё, а ворагам – закон».

Бо ўсе рэпрэсіі адбываюцца ва ўстаноўленым законам парадку, а заканадаўства ў прынцыпе выкарыстоўваецца не для абароны грамадзянаў, а дзеля іхнага кантролю і прыгнёту.

«На англійскай мове гэта завецца «rule by law», а не «rule of law», калі ўлада карыстаецца законам, мае падвойныя стандарты, а грамадзяне толькі караюцца і кантралююцца гэтымі законамі», – тлумачыць Віціс Юрконіс.

Рана ці позна аўтарытарны рэжым робіцца праблемаю для суседзяў. Кіраўнікі Ірану, Іраку, Сірыі спрабавалі стварыць ядравую зброю, каб пагражаць усяму свету.

А Кім Чэн Ын – афіцыйна Новая Зорка і Бліскучы Таварыш – ужо мае не толькі бомбы, але і ракеты, здольныя данесці іх на іншы кантынент.

У Аляксандра Лукашэнкі ядравай зброі няма, толькі атамная станцыя. Але ён цяпер пагражае ўсяму Еўразвязу ростам нелегальнай міграцыі, кантрабанды наркотыкаў і нелегальнага правозу праз Беларусь ядравых матэрыялаў.

«Ёсць цэлая інфраструктура, не толькі крымінальная, але і дзяржаўных службаў, якія ўдзельнічаюць і арганізуюць узрослую плынь мігрантаў у Літву», – заявіла ў Афінах Інгрыда Шыманіце, прэм’ер-міністр Літвы.

«Я выказваю прэм’ер-міністру Літвы маё поўнае падтрыманне. Тое, што робіць Беларусь, – непрымальна», – заявіў ейны грэцкі калега Кірыякас Міцатакіс.

Эканоміку, падарваную рэпрэсіямі ды некампетэнтнасцю, падтрымаць можна хіба субсідыямі іншых аўтарытарных рэжымаў – Кітаю, Ірану, Расеі. Узамен за штосьці.

«Яны ведаюць пункт, на які трэба ціснуць. І ў гэтым плане Лукашэнка гадоў дзесяць казаў пра стабільнасць і што ён гарант незалежнасці. А ён не гарант незалежнасці, а ўразлівасць суверэнітэту, бо выбудаваў вертыкаль улады, дзе людзі не маюць права голасу», – тлумачыць Віціс Юрконіс.

Не маюць, бо для дыктатара грамадзяне – штосьці кшталту быдла, якое патрабуе моцнай рукі. Аўтарытарныя лідары даволі часта заяўляюць, што людзі не дараслі да дэмакратыі або ўвогуле гэты лад не характэрны для іхнага рэгіёну.

Хоць нават у посткаланіяльнай Афрыцы эксперты ведаюць прыклады паспяховых дэмакратычных дзяржаваў – як Сэйшэльскія Астравы і Маўрыкій.

«Калі мы кажам пра кантынентальную дзяржаву, – гэта Батсвана. Адназначна Батсвана. І тэмпы эканамічнага росту, і стабільнасць палітычных інстытутаў. Увогуле цікавая палітычная сістэма. Прэзідэнт узначальвае выканаўчую ўладу, як у ЗША, але выбіраецца парламентам», – распавядае Андрэй Рудык.

Беларусь – гэта Еўропа. І ў нас ёсць гістарычная спадчына дэмакратычных інстытутаў. Беларускія гарады – Ворша, Берасце, Слуцк – мелі Магдэбурскае права. Гэта гарадское самакіраванне, выбары заканадаўцаў, чыноўнікаў, суддзяў. Нават князя ў Вялікім Княстве Літоўскім выбіралі феадалы, і ён не меў абсалютнай улады.

Дэмакратыю як палітычную сістэму часам называюць тэхналогіяй узаемадзеяння грамадства. Аднойчы мы – беларусы – асвоім гэтую тэхналогію не горш за інфармацыйныя.

Падпісвайся на telegram Белсату

Больш матэрыялаў

Як Кітай вяжа крэдытамі

Зіма блізка. Чым будзем грэцца?

Як зрабіць бомбу на Астравецкай АЭС?

Папулізм, або як не выбраць дыктатара сабе на галаву

Беларусы пад ударам тэрарыстаў

Палітзэкі як глабальная зʼява

Расея сама верне Крым Украіне

Калі беларусаў адправяць на вайну з Талібанам?