Jak działa nielegalny biznes tytoniowy białoruskich oligarchów

Pieniądze ze sprzedaży papierosów trafiają do offshore’ów w Emiratach

21 stycznia 2021 r. Litewska straż graniczna sprawdza pociąg przewożący nawozy z Białorusi. Na wagonach jest oznaczone, że produkty pochodzą z „Biełaruśkalij”. Straż graniczna miała już wcześniej informację, że pociąg może przewozić przemyt. I to się potwierdziło. W jednym z wagonów znaleziono kilkadziesiąt skrzynek, w których znajdowało się prawie 45 tys. paczek papierosów „Fest” z etykietami białoruskimi. Cena detaliczna jednego takiego ładunku sprzedanego na Litwie to prawie 150 tys. euro.

Sarunas Čarniauskas, kierownik projektu badawczego Siena.lt, potwierdził:

„Przez Litwę odbywa się ogromny przepływ nawozów produkowanych na Białorusi. Są to głównie „Biełaruśkalij” i „Grodna Azot”. Przepływ ten jest wykorzystywany do przemytu, i litewscy celnicy również potwierdzili, że w ładunkach obu firm często znajdują się przemycane towary”.

Według litewskich celników przemyt w pociągach towarowych stał się w ostatnich latach trendem. W 2020 r. służba skonfiskowała ponad 16,5 mln paczek przemycanych papierosów o wartości około 50 mln euro.

To dwa razy więcej niż w 2019 roku, rekordowy wynik. Kolejny rekord padł w skali geograficznej: białoruskie papierosy stanowiły 93% wszystkich papierosów zatrzymanych na Litwie – mówi szef projektu śledczego Siena.lt, Sarunas Čarniauskas:

„Przepływ przemytu z Białorusi tylko rośnie. Taki trend. A co jeszcze wynika z danych publicznych, które przeanalizowaliśmy: część zatrzymana przez służby litewskie to maksymalnie kilka procent faktycznego przepływu przemytu z Białorusi”.

W wielu sprawozdaniach Białoruś wskazuje się jako głównego dostawcę kontrabandowych papierosów w regionie. Według KPNG w 2018 roku z Białorusi do Europy dostarczono ponad 4,3 mld papierosów, a do Rosji ponad 8,6 mld. Wartość detaliczną tych papierosów szacuje się na około 1,5 miliarda dolarów.

Alaksandr Zajac, komentator ekonomiczny, uważa, że:

„Dla Rosji to problem, i oni to nagłaśniają. W UE też jest to problem i oni też to nagłaśniają. Na Białorusi nie stanowi to problemu, ponieważ kraj ten otrzymuje pewne oficjalne dochody.

Tymczasem, jak ujawniło nasze dochodzenie, nie wszystkie pieniądze z eksportu papierosów pozostają na Białorusi. Według bazy danych eksportowo-importowych „Import Genius”, w lipcu 2019 r. emiracka firma „Petrotrade” dostarczyła rosyjskiej firmie „Freehouse” całą ciężarówkę papierosów „Fest”, „Credo” i „NZ”, które są produkowane w fabryce tytoniu „Niemen”. Właściciel „Freehouse” Dmitrij Onyushov twierdzi, że była to jednorazowa dostawa:

„Sprzedajemy dla tych, którzy podróżują z terytorium Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Skoro granica zamknięta, to składników nie ma. A jeśli nie ma podróżujących, to odpowiednio nie możemy sprzedawać. Dlatego nie ma sensu kupować dalej”.

2

Jeśli chodzi o firmę „Petrotrade”, to znajduje się ona w wolnej strefie ekonomicznej Ras al-Khaimah, oddalonej o godzinę jazdy od Dubaju. Podatki i cła od reeksportowanych towarów nie są opłacane w tej strefie.

Analityk Ukraińskiego Instytutu Przyszłości Igar Tyszkiewicz jest przekonany:

„Zjednoczone Emiraty Arabskie przymykają oko na wątpliwą historię takich firm, wątpliwą historię legalizacji niektórych towarów na ich terytorium”.

3

Szefem „Petrotrade” jest Dzimitryj Aleksin, syn wpływowego białoruskiego biznesmena Alaksieja Aleksina. Zresztą obaj mają nieruchomości w Dubaju. W danych firmowych emirackiej spółki jest wskazane konto w białoruskim „MTBank”, kontrolowanym przez Aleksina.

A strona internetowa organizacji jest zarejestrowana na Marusa Girjadasa.

To były szef holenderskiego biura litewskiej firmy „Lewben” obsługującej spółki offshore wspomnianego już Aleksina.

4

Sarunas Čarniauskas, kierownik projektu badawczego Siena.lt, tłumaczy:

„Litewska firma, elitarna spółka świadcząca usługi finansowe „Lewben”, współpracuje z Alaksiejem Aleksinem co najmniej od 2012 roku. To właśnie wtedy otworzył on swój pierwszy litewski biznes: firmę „Lexa-Ventures” i pan Girjadas wraz z Aleksinem są współwłaścicielami tej firmy.”

Kilka lat temu Aleksin uzyskał monopol na sprzedaż produktów z grodzieńskiej fabryki tytoniu „Niemen” poprzez swoją białoruską firmę „Energo-Oil”. Ale, jak widać, część towarów sprzedaje za pośrednictwem swojej spółki offshore w Emiratach. Ponadto w całej tej całej historii z dostawami papierosów do Rosji znaleźliśmy dwie rozbieżności.

5

Po pierwsze, miejsce dostawy. Według Federalnej Służby Celnej Rosji we wspomnianym miesiącu – lipcu 2019 r. – Rosja rzeczywiście importowała papierosy ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich, ale ładunek został dostarczony do obwodu Niżniego Nowogrodu. Tymczasem biuro „Freehouse” znajduje się na przedmieściach Moskwy – w pobliżu lotniska „Domodiedowo”, sklep wolnocłowy – w obwodzie briańskim, na granicy z Ukrainą.

Poprosiliśmy właściciela „Freehouse” o dostarczenie nam dowodów na to, że papierosy, które rzekomo dostarczono dla sprzedaży bezcłowej, nie zostały sprzedane nielegalnie w innych regionach Rosji. Początkowo Dmitrij Onyushov nie miał nic przeciwko pokazaniu dokumentów, jeśli otrzyma dowody, że naprawdę rozmawia z dziennikarzami.

6

Kiedy ponownie skontaktowaliśmy się z Dmitrijem Onyushevem, właściciel „Freehouse” zmienił zdanie odnośnie współpracy.

Drugą rzeczą, która zwróciła naszą uwagę, było to, że emiracka spółka „Petrotrade” z jakiegoś powodu dostarczała białoruskie papierosy do rosyjskiej „Freehouse” przez Litwę. Dmitrij Onyushev, właściciel firmy, wyjaśnił to tak:

„Zgodnie z przepisami unii celnej ładunek musi uzyskać status towaru zagranicznego. Dlatego nie można go transportować bezpośrednio z Białorusi do Rosji, gdyż będzie to towar wewnętrznej Unii Celnej. A żeby został zagranicznym, trzeba go wywieźć za granicę i wwieźć z powrotem do Unii Celnej”.

Zresztą ciężarówka z papierosami z Grodna została zatrzymana przez rosyjskie służby celne. Ich podejrzenia wzbudził fakt, że napis „DUTY FREE ONLY” był naklejony tylko na blokach z papierosami i był łatwy do usunięcia. Zgodnie z przepisami rosyjskimi napis musi być umieszczony na każdym opakowaniu, tak aby nie można go było usunąć bez uszkodzenia opakowania. Dmitrij Onyushov długo sądził się z celnikami, i jak twierdzi, dopiero rok później udało mu się odzyskać papierosy. A z kolei Alaksiej Aleksin w ekskluzywnym komentarzu do naszego programu w ogóle powiedział, że nie pamięta tej dostawy:

„Nie mieliśmy problemów, nie było zatrzymań ani skarg. Gdyby były jakieś pretensje lub wyjaśnienia, to oczywiście bym pamiętał. Dwa lata temu. Przepraszam, nie pamiętam.”

Biznesmen wyjaśnił dostawy papierosów za pośrednictwem spółki offshore z Emiratów szczegółami wynikającymi z przepisów. Według niego niemożliwe jest eksportowanie przez białoruską firmę, ponieważ będzie ona musiała zapłacić akcyzę, co zwiększa koszt papierosów.

Alaksiej Aleksin wyjaśnił telefonicznie:

„Nasz podatnik akcyzowy jest producentem i importerem. W związku z tym, jeśli sprzedajesz, podatek akcyzowy zwiększa koszt własny produkcji. Jeśli firma białoruska kupuje od firmy białoruskiej jakiekolwiek towary objęte podatkiem akcyzowym i dalej je eksportuje, podatek akcyzowy stanowi koszt własny. Oznacza to, że wartość towarów wzrasta przy eksporcie”.

Litewscy celnicy nie wykluczają, że takie schematy mogą ogólnie być wykorzystywane do przemytu papierosów do Unii Europejskiej. Nazywa się to przerwanym tranzytem lub karuzelą – mówi Sarunas Čarniauskas, kierownik projektu badawczego Siena.lt:

„Karuzela to w zasadzie schemat, w którym papierosy trafiają na terytorium Litwy jako tranzyt i muszą dotrzeć do innego państwa. Ale one jadą z jednego kraju do drugiego, przekraczają granice i w pewnym

7

momencie znikają. A ten ładunek prawdopodobnie trafia na czarny rynek”.

Przerwany tranzyt to także najczęstszy sposób dostarczania przemytu papierosów z Białorusi do Rosji – twierdzą eksperci. Schemat działa w następujący sposób. Białoruskie firmy twierdzą, że przewożą papierosy do Kirgistanu, Kazachstanu, Armenii czy innego kraju, ale nie docierają one do miejsca docelowego. Ciężarówka jest rozładowywana np. w okolicach Moskwy.

Analityk grupy spółek „Finam” Alaksiej Koranieu doprecyzowuje:

„W rzeczywistości schemat jest dość wygodny, ponieważ w warunkach naszych przejrzystych granic śledzenie przerwanego tranzytu jest naprawdę bardzo trudne. Oznacza to, że deklarowany jest tranzyt do innego kraju przez Rosję, ładunek jest importowany, a następnie gdzieś tutaj się rozmywa za pomocą „jednodniowych” firm. Ustalić to już będzie niemożliwe”.

Z ostatnich informacji o Rosji wynika, że udział przemytu białoruskich papierosów wzrósł w ciągu ostatniego roku 1,5 raza. Według badania spółki „Nielsen” przemyt z Białorusi stanowi ponad połowę czarnego rynku.

Według analityków „British American Tobacco”, roczne przychody wszystkich handlarzy nielegalnymi białoruskimi papierosami w Rosji mogą wynosić około 300 milionów dolarów.

Eksperci określają różnicę w akcyzie i cenach papierosów jako główną przesłankę przemytu papierosów z Białorusi do Unii Europejskiej i Rosji. Na przykład w Rosji stawki podatku akcyzowego i ceny papierosów są dwukrotnie wyższe niż na Białorusi. Niskie ceny są specjalnie utrzymywane przez państwo. W 2019 roku Łukaszenka polecił zapobiec wzrostowi cen tytoniu w przypadku ujednolicenia przepisów podatkowych z Rosją, powołując się na interesy zwykłych obywateli, aby nie uderzyć w ich dochody.

Najczęściej do sąsiednich krajów trafiają tanie białoruskie papierosy z grodzieńskiej fabryki „Niemen” – „Fest”, „Mińsk”, „NZ”, „Credo”. Według litewskich celników udział „Niemna” w przemycie papierosów znacznie wzrósł w ciągu ostatniego roku, z 60% w 2019 r. do 94% w 2020 r.

Na Ukrainie grodzieńskie papierosy są tak popularne, że zaczęto je podrabiać – powiedział Igar Tyszkiewicz, analityk z Ukraińskiego Instytutu Przyszłości:

„I jest to bezpieczniejsze niż podrabianie, na przykład, marek międzynarodowych korporacji. Bo w tym przypadku możliwe są potencjalne pozwy, a tu konieczne jest, aby ta sama fabryka „Niemen”, na przykład, za podróbkę papierosów „Fest” zwróciła się do ukraińskich sądów i ukraińskich organów ścigania i poprosiła o ukaranie. Najczęściej tak nie jest”.

8

„Niemen” to jedno z najstarszych przedsiębiorstw na Białorusi, które powstało w XIX wieku. Przez długi czas dominowało ono na rynku białoruskim. W 2019 roku fabryka ta była czwartym co do wielkości podatnikiem na Białorusi.

„Fabryka tytoniu należy do państwa, więc rzeczywiście jest wpływ białoruskich władz” – uważa komentator gospodarczy Alaksandr Zajac.

Pod koniec lat 90. papierosy zaczęły być produkowane przez prywatną mińską fabrykę „Tobacco-Invest”, należącą do biznesmenów Wiktara Piatrowicza i Pauła Tapuzidzisa. Sytuacja zmieniła się znacząco pod koniec 2017 roku. Wówczas Łukaszenka odbył spotkanie odnośnie dziedziny tytoniowej. Z ust niektórych

9

biznesmenów padła propozycja usprawnienia produkcji i sprzedaży papierosów, gdyż potencjał branży nie jest w całości wykorzystany.

Powierzono zadanie usprawnienia pracy przemysłu tytoniowego Alaksiejowi Aleksinowi, bliskiemu władzom biznesmenowi. Początkowo kontrolowana przez niego firma „Energo-Oil” otrzymała prawo do importu papierosów. Wcześniej robiło to tylko państwowe przedsiębiorstwo „Belarustorg”, które jest częścią Urzedu ds. Spraw Prezydenta.

Następnie Aleksin został wyłącznym dystrybutorem papierosów z fabryki tytoniu „Niemen” zarówno w kraju, jak i na eksport. Wreszcie biznesmen uruchomił pod Mińskiem własną fabrykę tytoniu „Inter Tobacco”, dla której Łukaszenka dekretem zmienił nawet granice miasta.

10

Nowa fabryka została uruchomiona po tym, jak przemyt białoruskich papierosów stał się problemem numer jeden na rynkach tytoniowych sąsiednich krajów.

„Jeśli powiemy, że Aleksin jest powiązany lub przybliżony do obecnych władz, to prawdopodobnie możemy powiedzieć, że pomaga mu to robić interesy” – mówi komentator ekonomiczny Alaksandr Zajac.

Wraz z uruchomieniem nowej fabryki pod Mińskiem produkcja papierosów na Białorusi przewyższa dwukrotnie, a nawet trzykrotnie konsumpcję krajową. Nie wiadomo, ile papierosów jest eksportowanych z Białorusi. Władze utrzymują statystyki w tajemnicy od 2016 roku. Według bazy danych ONZ o handlu międzynarodowym w latach 2016-2020 z Białorusi wyeksportowano papierosy o wartości prawie 42 mln USD. Jednocześnie tylko litewscy celnicy i straż graniczna zatrzymali przemyt papierosów z Białorusi za mniej więcej taką samą kwotę w tym samym okresie. W tym samym czasie oficjalnie Litwa w ogóle nie sprowadzała papierosów z Białorusi, co wynika z danych Eurostatu za ostatnie 5 lat.

Sarunas Čarniauskas, kierownik projektu badawczego Siena.lt, ma informacje:

„Pod koniec 2017 roku Alaksandr Łukaszenka powiedział, że zwiększenie produkcji jest konieczne ze względu na duży popyt za granicą. To właśnie on wymienił kilka nisz w Unii Europejskiej. Ale dostaliśmy oficjalne dane z Eurostatu, z których wynika, że import białoruskich papierosów w całej Unii Europejskiej jest prawie zerowy. Nie ma wzrostu, nie ma nisz”.

Białoruscy urzędnicy przyznają tzw. przemyt osobowy, kiedy to ludzie przewożą papierosy przez granicę pociągiem lub samochodem. Zaprzeczają jednak, że władze lub bliscy im biznesmeni mogą brać udział w przemycie. Nasze wspólne dochodzenie z Centrum Badania Korupcji i Przestępczości Zorganizowanej sugeruje inaczej.

„Większość produktów z białoruskich fabryk, z tego samego „Niemna”, jest przemycana. Ale aby przemytnicy dostarczali swoje towary, w większości przypadków muszą przejść przez firmę pana Aleksina. Nie wiem, czy bezpośrednio, czy nie, ale możemy powiedzieć, że pan Aleksin czerpie korzyści z przemytu” – twierdzi Sarunas Čarniauskas, szef projektu śledztwa Siena.lt.

Alaksiej Aleksin nazwał rozpowszechniane w Internecie informacje na temat jego udziału w przemycie papierosów plotkami:

„Aby oskarżać, trzeba mieć fakty, a nie plotki. W tym przypadku są to plotki. A ktoś je podgrzewa, ktoś nimi manipuluje. Trzeba poszukać, kto na tym korzysta. Jak myślicie, kto może na tym korzystać? Konkurenci, złośliwe osoby”.

11

Podatek akcyzowy na tytoń wnosi rocznie do białoruskiego budżetu około 1 miliarda rubli. Tymczasem według Światowej Organizacji Zdrowia roczne wydatki Białorusi na choroby niezakaźne, w tym związane ze spożyciem narkotyków, alkoholu i tytoniu, stanowią 5% PKB Białorusi. Według szacunków WHO na 2018 r. to około 5 mld rubli – mówi Walancin Rusowicz, koordynator programów zdrowia publicznego w biurze WHO na Białorusi:

„Większość z tych 4 miliardów 600 milionów białoruskich rubli, które zostały utracone, to przedwczesna śmiertelność: człowiek umiera w wieku 60 zamiast 70 lat. To brak pracy, brak produktywności, niepełnosprawność. Wszystko to prowadzi do bardzo dużych strat, ze względu na nasilenie chorób niezakaźnych”.

Okazuje się, że niskie podatki akcyzowe, dzięki którym opłaca się przemycać papierosy do sąsiednich krajów, dodają do skarbu państwa setki milionów dolarów, ale kosztują kraj miliardy. Tymczasem zyski z szarych schematów w eksporcie papierosów, z których nie płaci się akcyzy, trafiają, przynajmniej w części, na zagraniczne rachunki biznesmenów bliskich władzom – mówi Alaksandr Zajac, komentator gospodarczy:

„Fakt, że w budżecie dzięki takim schematom może brakować podatków… Prawdopodobnie w tych zarzutach jest trochę prawdy. Najwyraźniej budżet Białorusi mógł tu otrzymywać więcej legalnych dochodów”.

Według ekspertów wysokie i regularne kary za transport i sprzedaż nielegalnych produktów, obowiązkowe niszczenie skonfiskowanych nielegalnych produktów, a także środki zwalczania korupcji pomogą powstrzymać rozprzestrzenianie się przemytu, uważa tak analityk grupy „Finam” Alaksiej Koranieu:

„Skoro przez granicę, w kontenerach, pod postacią metalowych paneli lub tarcicy, wyroby tytoniowe są transportowane lub eksportowane w ogromnych ilościach, to jest to ukształtowany kanał. A jeśli istnieje ustalony kanał, to jest też korupcja. W związku z tym konieczna jest walka z korupcją, od której zależy tworzenie takich kanałów dostaw”.

Eksperci jednogłośnie określają wzrost akcyzy na papierosy na Białorusi jako główny środek walki z przemytem. Według przybliżonych szacunków Światowej Organizacji Zdrowia taki krok przyniesie budżetowi ponad 1 miliard rubli, a straty sięgną zaledwie setek tysięcy – mówi koordynator programów zdrowia publicznego w biurze WHO na Białorusi Walancin Rusowicz:

„Jeśli przedstawimy taką kalkulację z grubsza, to w samym 2019 roku państwo otrzymało 1,2 mld białoruskich rubli z tytułu podatków od papierosów. Gdybyśmy podwoili koszty akcyzy, to w zasadzie podatki wzrosłyby do 2,4 miliarda. Oczywiście, jeśli powiemy, że 30% populacji rzuci palenie, to jeśli my

12

wyłączymy, to ta część ludzi, która nie zaczęłaby palić, która szukałaby pomocy w rzuceniu palenia, proste straty z tytułu niskiej akcyzy poniesionej przez państwo – to 400 milionów rubli”.

Ale czy białoruskie władze pójdą na podniesienie akcyzy? Taka decyzja doprowadzi do gwałtownego wzrostu cen papierosów i, jak widzimy, może wywołać oburzenie wśród już wzburzonych politycznie Białorusinów. Bez wątpienia Łukaszenka tego nie potrzebuje.