Dochodzenie Belsat

Jak baron naftowy Łukaszenki ukrywa się przed sankcjami

Białoruski oligarcha Mikałaj Warabiej może mieć odebrany rurociąg naftowy na Ukrainie. Resorty siłowe wyjaśniają, w jaki sposób ten strategiczny obiekt o długości 1,4 km okazał się w rękach prywatnych.

Na czas trwania śledztwa mienie jest zajęte. Poinformował o tym Artem Dekhtyarenko, rzecznik Służby Bezpieczeństwa Ukrainy: „Najwyższy Sąd Antykorupcyjny Ukrainy zajął część głównego ropociągu „Samara – kierunek zachodni”. Decyzja została podjęta na podstawie dowodów zebranych przez SBU we współpracy z innymi organami ścigania. Zajęto cały majątek strategicznego obiektu, w tym infrastrukturę i obiekty znajdujące się na Ukrainie. Mienie to zostanie przeniesione ze struktury komercyjnej do Krajowej Agencji ds. Wykrywania, Poszukiwania i Zarządzania Majątkiem pochodzącym z Korupcji i Innych Przestępstw. Służba Bezpieczeństwa Ukrainy i Narodowe Biuro Antykorupcyjne podejmują działania zmierzające do przekazania ropociągu pod kontrolę państwowej spółki akcyjnej „Ukrtransneft”.

Rurociąg naftowy „Samara – kierunek zachodni” przebiega przez zachodnią Ukrainę i należy do spółki „PrykarpatZapadtrans”. Służy on do pompowania oleju napędowego z Rosji i Białorusi na Ukrainę i do Europy. „Rura” została zbudowana jeszcze za czasów radzieckich.

2

Po upadku związku miała być własnością Ukrainy, ale tak się nie stało. Przez długi czas ropociąg należał do rosyjskiej „Transneft”, a następnie przeszedł pod kontrolę Wiktara Miedwieczuka i Mikałaja Warabja. Potwierdził to Siargiej Kujun, dyrektor grupy konsultingowej „A-95”:

„To naprawdę jest obiekt, który bardzo dużo przeżył. Został zbudowany jeszcze w czasach radzieckich. I w przeciwieństwie do np. ropociągu „Przyjaźń”, głównego ropociągu, który przeszedł na własność Ukrainy, ten ropociąg pozostał własnością rosyjskiej „Transneft”. Proces ten trwał od 1995 r., zbierały się jakieś grupy robocze, toczyły się procesy sądowe, ale do 2015 r. rurociąg ten pozostawał własnością „Transneft”. I w rzeczywistości został już sprzedany ITR International Trading Partners z beneficjentem Anatolem Schaferem. Nie spotkałem ludzi, którzy by go znali. Ale rozmowa zaczęła łączyć to przejęcie i rozpoczęcie aktywnej pracy w 2016 roku tego ropociągu z nazwiskiem prorosyjskiego polityka Wiktara Miedwiedczuka. To w rzeczywistości przywódca ruchu prorosyjskiego, prawica rosyjskiej frakcji parlamentu, lider partii „Platforma opozycyjna „Za życie”, krewny Putina”.

Eksperci uważają nacjonalizację ropociągu za strategię władz w zakresie nacisku wobec lobbysty rosyjskich interesów na Ukrainie Wiktara Miedwiedczuka. Niedawno na Ukrainie zatrzymano transmisję trzech kanałów telewizyjnych należących do jego współpracownika Tarasa Kozaka. Przejęcie tych kanałów odbywało się m.in. za pośrednictwem „Absolutbank” należącego do Warabja. Z tego samego banku Miedwiedczuk otrzymał zapłatę w wysokości 2,3 mln hrywien.

3

Siargiej Kujun, dyrektor grupy konsultingowej „A-95”, mówi o powiązaniach Miedwiedczuka:

„Na przykład żadna z firm zaangażowanych w działalność i dostawę oleju napędowego z Rosji rurociągiem lub bez rurociągu przez „Rosneft” nie ma nigdzie Miedwiedczuka. Ale na przykład często przypominam, co poprzedzało zakup ropociągu przez Warabja – to kilka wizyt Miedwiedczuka do Łukaszenki. Również na Ukrainie, w kręgach biznesowych, w kręgach politycznych, zrozumieją, że Mikałaj Mikałajewicz prawdopodobnie nie podjąłby takiej decyzji bez błogosławieństwa prezydenta. Istnieje pełne zrozumienie, że takie projekty, powiązane z polityką i interesami Federacji Rosyjskiej, jednak nie są inicjatywą prywatną”.

„PrykarpatZapadtrans” nazwała działania władz ukraińskich próbą nielegalnego przejęcia firmy. Właściciele zaznaczają, że nie łamią prawa i zamierzają chronić swój majątek przed obcym przejęciem pod hasłem „sprawiedliwej bolszewickiej” nacjonalizacji. „PrykarpatZapadtrans” skomentowała sytuację:

Niemoralny zamiar odebrania własności „złym” prywatnym właścicielom i oddania go „dobrym” kierownikom państwowym jest oczywisty. Hasło z 1917 roku „odebrać i podzielić” ponownie zyskuje na popularności.

Jak podaje Radio Svaboda, transport produktów naftowych rurociągiem został wstrzymany od 15 lutego. Jednak zatrzymanie przepompowywania przez „PrykarpatZapadtrans” nie powinno powodować destabilizacji na ukraińskim rynku paliw, ponieważ jest on jak najbardziej zdywersyfikowany. Alaksandr Sirenka, analityk UPECO, wypowiedział się w tej sprawie:

„W tym samym czasie, kiedy ten ropociąg nie działa, co już było, na Ukrainie nic się nie wydarzyło: ani z cenami, nasi rolnicy nadal pracowali na polach. Oczywiście zauważyliśmy jego brak, ale przeżyliśmy półtora roku – od 2014 do 2015 roku i tak naprawdę na Ukrainie nic globalnego na rynku się nie wydarzyło. Wręcz przeciwnie, otworzyły się przed nami nowe kierunki. Zaczęliśmy inaczej patrzeć na dostawy drogą morską. I tak naprawdę teraz na nie stawiamy”.

Dostawa oleju napędowego to nie jedyny biznes Warabja na Ukrainie. Zaopatruje on naszych południowych sąsiadów w asfalt drogowy. Według danych „A-95”, w ubiegłym roku „Wytwórnia Bitumu Naftowego” dostarczyła prawie 60 tys. ton asfaltu. W porównaniu do 2019 roku dostawy wzrosły o 74%. Udział firmy w całkowitym zużyciu wyniósł około 7%. Alaksandr Sirenka, analityk UPECO, mówi o jakości białoruskiego asfaltu:

„Białoruski bitum jest dobrej jakości. Wytwórnia bitumu ma możliwość dodawania emulsji, które są w zakresie produkcyjnym. Te emulsje poprawiają jakość. Trudno powiedzieć, że odgrywają tam dominującą rolę, ponieważ znajdowały się tam inne objętości z innych zakładów, z innych kierunków. W tym bezpośrednio z Mozyra – z Rafinerii w Mozyrzu”.

4

Na Białorusi jednym z kluczowych aktywów Mikałaja Warabja jest duża spółka handlująca ropą naftową „Interservice” z siedzibą w Nowopołocku. Warabiej stał się jej właścicielem na początku lat 2000. Firma „Interservice” była podejrzewana o bezcłowe zakupy rosyjskich produktów naftowych i ich odsprzedaż do krajów UE pod pozorem rozpuszczalników i rozcieńczalników. Ten wart miliardy dolarów schemat trwał półtora roku – od początku 2011 roku do połowy 2012 roku. Władze rosyjskie zablokowały go kilka miesięcy po opublikowaniu przez białoruski portal Naviny.by i rosyjską „Nową Gazetę” dziennikarskiego śledztwa w tej sprawie. Ponadto, według Naviny.by, białoruscy reeksporterzy sprzedawali rosyjskie produkty naftowe na Zachód po znacznie niższych cenach, pozostawiając znaczną część zysków z tego schematu za granicą. Potwierdziła to Tacciana Manionak, obserwatorka ekonomiczna, ekspertka w dziedzinie energetyki:

„W rzeczywistości był to reeksport rosyjskich produktów naftowych. Brali w nim udział nie tylko białoruscy biznesmeni, ale także rosyjscy i kazachscy – to był taki biznes, który, oczywiście, jest na granicy łamania prawa”.

W 2012 roku „Interservice” kupuje państwową firmę „Wieś EmulBit” za 4,5 miliona dolarów. Firma zmienia nazwę na „Wytwórnię Bitumu Naftowego”. Obecnie to wiodący producent asfaltu na Białorusi. Firma ta została zaangażowana w szare schematy reeksportu rosyjskich produktów naftowych w 2018 roku. W przeciwieństwie do lat 2011 i 2012, kiedy benzynę i olej napędowy reeksportowano z Białorusi pod pozorem produktów chemicznych, tym razem same produkty naftowe nie były ukrywane, a po prostu udawano, że są wyprodukowane na Białorusi. Informuje o tym Tacciana Manionak, obserwatorka ekonomiczna, ekspertka w dziedzinie energetyki:

„Rosja wiedziała o tym i rzeczywiście od 2018 roku ostatecznie zdecydowano o ustaleniu kwot na import rosyjskich produktów naftowych, aby zakazać eksportu sublimowanych produktów naftowych”.

W zeszłym roku „Interservice” Warabja została założycielem „Nowej Kampanii Naftowej”. Według źródeł rynkowych spółka posiada 75% udziałów. Pozostałe 25% – Białoruskie Koleje i Bank Rozwoju. „Nowa Kampania Naftowa” została wyłącznym dostawcą produktów naftowych z białoruskich zakładów. Wcześniej była w to zaangażowana tylko państwowa „Białoruska Kampania Naftowa”. Białoruś zarobiła 2,7 miliarda dolarów na handlu ropą w 2020 roku i 5,2 miliarda dolarów w 2019 roku. Potwierdził to Alaksandr Zajac, komentator ekonomiczny:

„Krążyła historia, że „BKN” jest monopolistą. Było pod jej adresem wiele krytyki. I tu pojawił się pomysł: sprawdźmy inną spółkę, żeby „BKN” pokazała swoją wydajność. Przynajmniej ja słyszałem taką historię. I pojawiła się propozycja stworzenia „NKN”, aby zobaczyć, która z nich może lepiej i wydajniej sprzedawać produkty ropopochodne”.

„Nowa Kampania Naftowa” sprzedaje olej opałowy z Rafinerii w Mozyrzu i „Naftan” w Nowopołocku. Dostawy oferowane są przez porty krajów bałtyckich. W Rydze partner Warabja Alaksiej Czulec jest właścicielem terminalu B.L.B Baltijas Terminals. Czulec jest również właścicielem estońskiej firmy NT Marine, która posiada dwa statki i oferuje usługi w zakresie transportu produktów ropopochodnych drogą morską. Mówi o tym Alaksandr Zajac, komentator ekonomiczny:

„Brali dostawy ciemnych produktów naftowych przez Łotwę. Tam ma partnera, Estończyka. W czasach „Interservice” z Łotwą dość dobrze handlowali. Mają tam swój własny terminal”.

Oprócz aktywów w sektorze naftowym Warabiej jest właścicielem farmy łowieckiej „Krasnyj Bor”, firmy zajmującej się obróbką drewna „Interforest”, spedytora „BelKazTrans” oraz wspomnianego „Absolutbank”. Jest także współwłaścicielem „Bremino Group”, która buduje duży kompleks logistyczny na granicy z Rosją. Łukaszenka stworzył specjalny obszar podatkowy w rejonie Orsza na potrzeby tego projektu. Partnerami logistycznymi Warabja są Alaksiej Aleksin i Alaksandr Zajcau. Ci trzej są obecnie uważani za najbardziej wpływowych biznesmenów na Białorusi. Igar Iljasz, dziennikarz śledczy, opowiada o nich:

„Dziś Warabiej, razem z Zajcawem i Aleksinem, to najbardziej wpływowi oligarchowie przybliżeni do Łukaszenki. W ostatnich latach uzyskują przywileje i tworzą monopole w różnych dziedzinach biznesu. W szczególności wszyscy są zaangażowani w tak wielki projekt jak „Bremino Group”.

W grudniu 2020 r. Mikałaj Warabiej został objęty przez UE osobistymi sankcjami za wspieranie reżimu Łukaszenki. W dokumentach UE jest wymieniany jako jeden z czołowych biznesmenów zajmujących się ropą naftową, bankowością i innymi dziedzinami, a także współwłaściciel „Bremino Group”, która korzysta z ulg podatkowych i innego wsparcia władz białoruskich.

5

Wadzim Iosub, starszy analityk w „Alpari Eurasia”, opowiada o sankcjach:

„Sankcje najprawdopodobniej nie generują nawet nowych kosztów związanych z reputacją. Są wprowadzane w odpowiedzi na istniejące już koszty reputacji. Na świecie są przykłady, kiedy firmy z krajów, które nie nałożyły sankcji, boją się współpracować z firmami, na które państwa trzecie nałożyły sankcje”.

Po nałożeniu europejskich sankcji Mikałaj Warabiej przepisał swoje aktywa na menedżerów. „Krasnyj Bor” należy teraz do Iryny Pakratawej, Wiaczasława Atrachimowicza i Alesi Bierażnoj”. Potwierdził nam to Igar Iljasz, dziennikarz śledczy:

„Przepisał swój podstawowy zasób „Krasnyj Bor”, z którym wszystkie inne były powiązane. Oznacza to, że „Interservice”, główna spółka handlująca ropą, jest zarejestrowana na spółkę „Krasnyj Bor”, z kolei „Absolutbank”, „Nowa Kampania Naftowa” i Naftobitumny Zakład są zarejestrowane na „Interservice”. Tak naprawdę, zmieniając właścicieli jednej firmy, zmienił właścicieli całego swojego biznesu, podstawowego majątku. Zrobiono to w celu wyjście spod zachodnich sankcji”.

Pankratawa mieszka w Nowopołocku i była przedsiębiorcą indywidualnym. Atrachimowicz pracuje jako główny księgowy „Interservice”, a Alesia Bierieżnaja zarządza tą firmą.

Do października 2020 roku Bierieżnaja była właścicielką rosyjskiej firmy „Resource Tanker”, którą w 2015 roku założył „Krasnyj Bor” Warabja. „Resource Tanker” jest właścicielem dwóch rafinerii w rejonie Moskwy i Swierdłowska oraz sprzedaje produkty naftowe do Stanów Zjednoczonych, Chin i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Teraz aktywa należą do wielu innych biznesmenów, w tym Raufa Rafika Agli Alijewa.

Rauf Rafik Agly Aliyev ma białoruski paszport. Zarządzał firmą w Rostowie, która jest częścią holdingu spedycyjnego Palmali. Właścicielem holdingu jest turecki biznesmen Mubariz Mansimov. Przez długi czas był jednym z dziesięciu największych biznesmenów i miał dobre relacje z władzami, ale później popadł w niełaskę za wspieranie opozycji. Teraz jego firma jest na skraju bankructwa. Mikałaj Warabiej jest również powiązany z holdingiem Palmali poprzez spółki maltańskie. Informuje o tym Igar Iljasz, dziennikarz śledczy:

„To dwie bardzo tajemnicze firmy, które zostały zarejestrowane w 2012 i 2014 roku. W jednej z nich jest właścicielem wraz z innymi oligarchami – Zajcawem i Allatinem Aikachem, który jest bardzo wpływową osobą w holdingu Mubariza Mansimova. Nie mamy dokładnych informacji o tym, czym się zajmowały te dwie maltańskie firmy – nie znaleźliśmy, nie mogliśmy to ustalić – ale sam charakter i biznes, specjalizacja biznesowa Warabja i specjalizacja biznesowa Mubariza Mansimova sugerują, że najprawdopodobniej właśnie te dwie firmy były zaangażowane w handel ropą”.

6

Jeśli Warabiej dopiero teraz przepisał białoruskie firmy na swoich menedżerów, to austriackie aktywa od dawna należą do jego córki Kaciaryny. Ukończyła ona amerykański uniwersytet w Wiedniu i wyszła za mąż za obywatela Rosji i dyrektora szwajcarskiego banku Julius Baer, Jaugienija Smuszkowicza.

W Austrii Kaciaryna Smuszkowicz jest właścicielką Power Chemical Trading Gmbh i Devana Services GmbH.

Pierwsza zajmuje się handlem produktami naftowymi. Druga przyciąga europejskich turystów do „Krasnego Boru”.

7

Informacje potwierdził Igar Iljasz, dziennikarz śledczy:

„Głównym aktywem zarejestrowanym na jego córkę Kaciarynę jest Power Chemical Trading, firma handlująca ropą naftową zarejestrowana w Wiedniu. Wiadomo, że początkowo właścicielem był sam Warabiej. Kilka lat temu przekazał ten majątek Kaciarynie – swojej córce. Dlaczego to zrobił – to nie było zrobione w związku z sankcjami, wtedy nie było żadnych sankcji – nie wiadomo. Ale najprawdopodobniej ona jest postacią formalną w tym biznesie. Jeśli przestudiować jej publiczne informacje, jej strony w sieciach społecznościowych, to jest to osoba, która prowadzi głównie życie towarzyskie. Nie wygląda na to, żeby cały czas zajmowała się poważnymi interesami”.

8

Eolinus Beteiligungsverwaltung jest zarejestrowana pod tym samym adresem w Wiedniu, co biuro Power Chemical Trading. Według śledztwa portalu TUT.by to właśnie ona zamówiła odrzutowiec biznesowy, z którego miał skorzystać Wiktar Łukaszenka w marcu ubiegłego roku. Ale formalnie austriacka firma jest własnością Alaksieja Lesienkowa, który kieruje filią NT Marine w Rosji.

Igar Iljasz, dziennikarz śledczy, skomentował tę informację:

„Cóż, fakt, że są zarejestrowane pod tym samym adresem, jest powszechnym schematem, kiedy aktywa są w rękach tej samej osoby. To wyraźny dowód. Czym zajmuje się firma? Publicznie znana jest tylko z jednego – że była klientką biznesowego odrzutowca, o którym było głośno w 2019 roku. Którym latał

9

Łukaszenka i jego syn Wiktar. W szczególności latali do ZEA, to znaczy jest oczywiste, że ta spółka jest również związana z oligarchami bliskimi Łukaszence.

Sankcje europejskie mogą negatywnie wpłynąć na biznes Mikałaja Warabja. I on już cierpi z ich powodu. W grudniu ubiegłego roku Narodowy Bank Ukrainy odmówił Warabjowi zakupu „Banku BTA”.

Zdaniem organu nadzoru finansowego, zgodnie z wymogami przepisów, nałożenie sankcji na osobę stanowi podstawę do utraty nienagannej reputacji biznesowej w okresie obowiązywania sankcji i trzy lata po ich zniesieniu. Siargiej Kujun, dyrektor grupy konsultingowej „A-95”, wypowiedział się w tej sprawie:

„Teraz, w związku z nowymi okolicznościami, mam na myśli sankcje unijne, szczerze mówiąc, trudno mi sobie wyobrazić, jak firma z nim związana będzie eksportować wszystkie białoruskie produkty. Są to

10

duże ilości, a to natychmiast stwarza ogromne ryzyko. Eksport może zostać wstrzymany w dowolnym momencie. Formalnie opuścił szeregi akcjonariuszy tych spółek, ale wciąż wiele europejskich banków jest sceptycznie nastawionych do tego przetasowania. Podejrzewając, że te układy nie są zbyt przejrzyste, że są tylko formalne”.

Mikałaj Warabiej jest prawdopodobnie jedynym prywatnym dostawcą produktów naftowych na Białorusi. Według dochodzeń wielu mediów ma on bliskie relacje biznesowe z rodziną Alaksandra Łukaszenki. Jednocześnie stara się uniknąć sankcji UE, przepisując swój majątek na swoich pracowników. Tymczasem ani jego córka, ani firmy zarejestrowane na nią w Austrii nie zostały jeszcze objęte restrykcjami Brukseli.