Synowa Łukaszenki o miliardowych biznesach

Serbscy biznesmeni Karici zmienili beneficjentów w swoich białoruskich projektach. Jak dowiedzieliśmy się z pomocą Centrum Badania Korupcji i Przestępczości Zorganizowanej (OCCRP), spółki „Emirates Blue Sky”, „Dubai Water Front” i „Dana Astra” były wcześniej powiązane z „Dana Holdings Limited” mającą biuro w Nikozji poprzez sieć cypryjskich spółek offshore. Od początku grudnia ubiegłego roku ostatecznym właścicielem majątku została spółka z Emiratów „Enterprise Developments Holding Limited”, za którą stoi Mustafa al-Tobgi. Ten człowiek był dyrektorem zarządzającym grupy spółek „Dana Holdings”.

Maksim Adaskiewicz, analityk finansowy w „Duff & Phelps”, uważa:

„Zmiana właściciela może mieć wiele przyczyn, w tym niektóre względy podatkowe. Nie można wykluczyć, że ludzie oceniają ryzyko biznesowe i rozumieją, że sankcje będą, że są jednymi z możliwych adresatów i podejmują środki zapobiegające temu”.

2

Zmienił się również skład zarządu głównej spółki, cypryjskiej firmy „Dana Holdings Limited”. Wcześniej jej właścicielami były dzieci biznesmena Bogolyuba Karica – Nebaisha Karic, Danitsa Karic, Elena i Nadezhda Lazarevich. Obecnie beneficjentem jest rezydent Nikozji Marinas Stylianidis (Μαρίνος Στυλιανίδης) – dyrektor lub sekretarz setek innych cypryjskich firm. Zmiana właściciela nastąpiła dwa tygodnie przed nałożeniem przez Unię Europejską sankcji na Serbów.

Maksim Adaskiewicz, analityk finansowy w „Duff & Phelps”, powiedział: „Im mniej biznesmen jest związany z rynkiem krajów, które nałożyły sankcje, tym jest to łatwiejsze. Im mniej dotknęły go sankcje, tym łatwiej je ominąć”.

„Dana Holdings” trafiła pod ograniczenia Brukseli ze sformułowaniem „za wspieranie reżimu Łukaszenki”. Rodzina Kariców ma długą historię związaną z białoruskimi władzami, co pokazuje, jak bliskość do ciała pozwala na otrzymywanie ogromnych preferencji i osiągnięcie niesamowitych dochodów.

„Dana Holdings” weszła na rynek białoruski w połowie lat 2000. prawie niezauważona i rozpoczęła od budowy domów panelowych.

Natalla Litouskaja, ekspert ds. nieruchomości mieszkaniowych, wspomina:

„Pierwszy budynek „Dana Holdings” został zbudowany przy Wałgagradzkiej, taki niewyróżniający się. Ale pięknie się nazywał, dobrze się reklamował i dość szybko został sprzedany. Następnie firma zbudowała kilka podobnych niedużych obiektów oraz pierwszy kompleks, dzięki któremu wszyscy zaczęli o niej mówić – „Mińską Latarnię Morską”.

Serbowie otrzymali 55 hektarów ziemi w pobliżu Biblioteki Narodowej pod budowę kompleksu „Mińskiej Latarni Morskiej”. Budowa rozpoczęła się w 2009 roku. „Dana Holdings” obiecała zamienić wschodnią bramę Mińska w mały Dubaj. W kompleksie miał być stworzony system kanałów z gondolami, ogrody i zielone tarasy, największy w Europie park wodny, 300-metrową wieżę imitującą latarnię morską.

W trakcie budowy projekt został znacznie uproszczony. Obecnie „Mińska Latarnia Morska” to kompleks 38 wieżowców ze sklepami i kawiarniami oraz centrum handlowym „Dana Mall”.

3

Natalla Litouskaja, ekspert ds. nieruchomości mieszkaniowych, opowiada: „Latarnię zbudowano dość szybko, na czas, ale nie bez skandali. Albo coś się psuło, albo zainstalowali dziwne windy, zmontowane z części zamiennych. Ale wszystkie skandale zostały skutecznie uciszone, a prawie cały kompleks mieszkalny został sprzedany. Owszem, okazało się, że jest tam duże zaludnienie, a miejsc parkingowych jest za mało, ale ze względu na lokalizację uważa się kompleks za bardzo dobry”.

Od 2014 roku „Dana Holdings” uruchamia swój największy projekt o wartości 3,5 miliarda dolarów – „Mińsk Świat”. Na obszarze ponad 300 hektarów w pobliżu starego lotniska powstają trzy miliony metrów kwadratowych mieszkań.

Niektóre budynki zostały już oddane. Oprócz mieszkań w kompleksie „Mińsk Świat” planowana jest budowa centrów handlowych, biznesowych i rozrywkowych, przedszkoli i szkół. Najważniejszym obiektem kompleksu ma stać się międzynarodowe centrum finansowe. W jego budowie wykorzystuje się doświadczenie Dubaju. Jak dotąd na terenie centrum finansowego powstał dół.

W dzisiejszych warunkach ekonomicznych i politycznych eksperci postrzegają realizację tego projektu jako niejednoznaczną. Analityk finansowy Maksim Adaskiewicz zauważa: „Centrum finansowe to nie tylko kilka dużych, wysokich drapaczy chmur. To cały zestaw kontraktów, ulg, zasad ze strony państwa – rodzaj odpowiednika parku technologicznego, tylko w finansach. I w tym przypadku bardzo łatwo jest przypomnieć szereg punktów, które zadziałały w parku technologicznym, ale nie widzę, jak one mogą zadziałać w przypadku Międzynarodowego Centrum Finansowego”.

Ekspert wymienia pięć powodów utrudniających powstanie centrum finansowego na Białorusi: brak specjalistów z dobrym wykształceniem finansowym, istnienie centrów finansowych w regionie, niestabilna polityka podatkowa białoruskich władz, sankcje unijne oraz kryzys polityczny.

Ekspert jest przekonany: „Być może będzie to kilka dużych centrów biznesowych. Postawią tablicę i nazwą je Międzynarodowym Centrum Finansowym. Ale to nie będzie to, co świat rozumie jako Międzynarodowe Centrum Finansowe”.

Mimo wszystko „Dana Holdings” nie rezygnuje ze swoich planów. Wizualnie budowa kompleksu „Mińsk Świat” idzie pełną parą. Pojedyncze osoby skarżą się na opóźnienia w płatnościach i braki kadrowe. Większość podwykonawców, z którymi rozmawialiśmy, jest zadowolona. Materiały docierają na czas, usługi są opłacane na czas, ilość pracy nie zmniejszyła się. Ale jak deweloper radzi sobie finansowo? Przeanalizowaliśmy sprawozdania białoruskich firm holdingu Kariców z ostatnich pięciu lat i porównaliśmy je ze wskaźnikami państwowego MAPIDu [red. państwowe przedsiębiorstwo budowlane].

Przedsiębiorstwo zarabia więcej na budowie niż spółka z holdingu Kariców, ale ma mniejszy zysk i rentowność. Tak za trzy kwartały ubiegłego roku rentowność „Emirates Blue Sky” wyniosła prawie 70%, a MAPID – 12,5%.

Eksperci tłumaczą różnicę tym, że firma „Dana Holdings” ma niższe koszty w porównaniu do innych deweloperów. Na przykład nie płacą za działki budowlane, mówi Natalla Litouskaja, ekspert od nieruchomości mieszkalnych: „Rzecz w tym, że teraz działka pod budowę jednego domu na ostatnich przetargach była wyceniana w zależności od obciążeń na 3, 4, a nawet 10 mln dolarów. Oznacza to, że ziemia jest dość droga. I faktycznie robią ci prezent na taką kwotę”.

Według przybliżonych szacunków wartość katastralna terenów wydzielonych dla „Dana Holdings” pod budowę kompleksów „Mińsk Świat”, „Mińska Latarnia Morska” i „Park Czeluskincau” wynosi ponad miliard dolarów.

4

Grunty pozyskano na podstawie „tajnych” umów inwestycyjnych z władzami miasta. Ponadto co roku budżet Mińska przeznacza środki na rozbiórkę nieruchomości, doprowadzenie mediów i budowę infrastruktury w kompleksie „Mińsk Świat”. W sumie szacunkowy budżet „Świata” wynosi około 400 milionów rubli białoruskich.

Natalla Litouskaja, ekspert ds. nieruchomości mieszkaniowych, jest przekonana:

„Dana Holdings” otrzymała na koszt budżetu, koszt podatników czysty teren, przyłączony do sieci energetycznej, wody, z utwardzonymi chodnikami, z rozbudowanymi projektami ulic i przedszkoli – przecież sam projekt też jest kosztowny. I buduje te bloki przez wynajętych wykonawców na koszt właścicieli mieszkań”.

Na zakup mieszkań w kompleksach mieszkaniowych „Dana Holdings” dostępne są specjalne programy kredytowe. Do niedawna stawki były najniższe na rynku – 4,99% w pierwszym roku i 13,35% – w kolejnych latach.

Od początku 2021 roku sytuacja uległa zmianie. W pierwszym roku stawka wynosi 10,99%, w kolejnych latach 14,69%. Agent nieruchomości Alaksandr Naskou uważa, że „trzeba zwracać uwagę na to, ile kosztuje obsługa tego kredytu lub lub tej pożyczki”: „Bo jeśli płacisz przez 10 lat, to pierwszy – 4,99% przy maksymalnej kwocie, a potem kwota maleje, procent jest wyższy – to swego rodzaju zachęcanie klientów do zakupu obiektów”.

Przy minimalnych kosztach „Dana Holdings” osiąga ogromne zyski. Na przykład firma sprzedała mieszkanie o powierzchni 31,34 m2 za prawie 50 tysięcy dolarów. Przy czym jej koszty wyniosły ponad 10 tysięcy dolarów, a zysk – prawie 40 tysięcy dolarów.

W 2018 r. główna spółka Serbów na Cyprze „Dana Holdings Limited”, otrzymała dywidendy w wysokości ponad 25 mln euro. W 2017 r. – 2,5 mln euro, w 2014 r. – 11,6 mln euro.

„Dana Holdings” otrzymała specjalne przywileje dzięki bliskim związkom rodziny Alaksandra Łukaszenki z braćmi Karic. Na zaproszenie Dragomira Karica w 2009 roku Łukaszenka odwiedził popularny serbski kurort Kopovnik.

5

Dragomir Karic jest Konsulem Honorowym Białorusi w Belgradzie oraz przedstawicielem Białoruskiej Izby Przemysłowo-Handlowej w Serbii. Łukaszenka dziękował mu za zacieśnienie przyjaznych stosunków między Białorusią a Serbią.

Dragomir Karic ma trzech braci: Bogolyuba, Sretena i Zorana. Za rządów Slobodana Milosevica byli uważani za jednych z najbardziej wpływowych biznesmenów Serbii. Po zmianie reżimu Karici stracili swoją pozycję. W 2006 roku wszczęto postępowanie karne przeciwko Bogolyubowi Karicowi o oszustwa finansowe. On opuścił Serbię i otrzymał azyl w Rosji. Później założył biura i nabył majątek w Mińsku. Wrócił do ojczyzny dopiero w 2016 roku, kiedy postępowanie karne zostało umorzone. W tym czasie Karici już prowadzili budowy w Mińsku pełną parą.

6

Bojana Jovanovic, zastępca redaktora naczelnego serbskiej gazety „Krik”, zauważa:

„Białoruś była schronieniem dla Bogoluba Karica i jego brata w czasie, gdy zostali oskarżeni w Serbii i wydano nakaz ich aresztowania. Uciekli z Serbii, przenieśli się na Białoruś i tam zbudowali swoje imperium. Oznacza to, że mają dobre stosunki z Łukaszenką i wydają się być dobrymi przyjaciółmi”.

W 2015 roku, przed rozpoczęciem budowy kompleksu „Mińsk Świat”, Łukaszenka przyjął Dragomira i Bogolyuba Kariców w swojej rezydencji, a następnie położył kamień węgielny pod budowę kompleksu wraz z byłym prezydentem Serbii Tomislavem Nikolicem. W grudniu 2019 roku podczas wizyty w Serbii Łukaszenka pochwalił pracę „Dana Holdings” na Białorusi.

Nie chodzi tylko o współpracę biznesową między Serbią a Białorusią. Są też bliższe więzi między rodziną Łukaszenki a Kariców. Od 2017 roku żona Wiktara Łukaszenki Lilija pracowała w jednej ze spółek serbskiego holdingu „Dana Astra”. Obecnie prowadzi galerię „Art Chaos” mieszczącą się w „Dana Mall”.

Galeria powstała w 2017 roku.

Uwagę zwraca fundusz założycielski galerii. W wielu firmach to około kilku tysięcy rubli, ale w tak małym projekcie to ponad 470 tysięcy rubli, czyli około 200 tysięcy dolarów.

Sama galeria „Art Chaos” prezentuje dzieła sztuki, które nie są tanie. Są egzemplarze warte 20 tys. rubli. Jednak Lilija Łukaszenka nie od razu stała się wielką mecenaską sztuki.

Jak opowiedział Wiktar Łukaszenka w jednym z wywiadów, na początku lat 2000. jego żona „pracowała w firmie „Belmastactwapromysły” jako specjalistka I kategorii”. Z kolei w 2013 roku synowa białoruskiego przywódcy pomogła skomponować kolekcję dzieł białoruskich artystów dla arabskiego biznesmena Khaleda Samawiego, założyciela VELCOM.

Komentator ekonomiczny Alaksandr Zajac podkreśla:

„W tym czasie odwiedzała wiele wystaw białoruskich artystów, rozmawiała z nimi, budowała relacje. Potem poznawała ich z Samawi. Oni organizowali wystawy”.

Lilija Łukaszenka cieszy się dobrą opinią wśród artystów. To człowiek, który ceni i wspiera finansowo rodzimych artystów. Byliśmy jeszcze bardziej zaskoczeni, gdy znaleźliśmy prace współczesnych białoruskich artystów współpracujących z galerią „Art Chaos” na platformie internetowej „Kufar” w cenach 5-10 razy niższych od rzeczywistych.

7

Jak opowiedziała nam jedna wtajemniczona osoba, obraz o wartości 300 dolarów wystawiono za jedyne 50 rubli. Pod numerem podanym w ogłoszeniu, wyjaśniono nam, że obraz nie jest sprzedawany przez galerię czy artystę, ale przez osobę, która dostała dzieło w prezencie za zakup mieszkania w kompleksie „Mińsk Świat”. Teraz „Dana Holdings” organizuje specjalną promocję dla nabywców mieszkań. Handel odbywa się pełną parą i na czatach domowych.

Skontaktowaliśmy się z artystami. Kilkunastu artystów powiedziało, że sprzedali te dzieła galerii „Art Chaos” na podstawie umowy podpisanej przez Liliję Łukaszenkę.

Prace wybierała sama szefowa galerii – mówili artyści. Średnio nasi rozmówcy od 2018 roku stworzyli na potrzeby galerii od 30 do 50 dzieł sztuki.

Komentator ekonomiczny Alaksandr Zajac mówi:

„Wygląda na to, że Samawi opuścił Białoruś. I wtedy prawdopodobnie zaczęła się historia z Karicami. Jeśli chodzi o pranie brudnych pieniędzy, świat sztuki jest subiektywny. Niektórzy lubią zwierzęta, niektórzy kwiaty, niektórzy kobiety. Sztuka współczesna jest różnorodna”.

Właścicielem galerii, którą prowadzi synowa Łukaszenki, jest cypryjska firma „DanlAce Holdings”. Wcześniej należała ona do „Dana Holdings”. Obecnie zarejestrowana na cypryjczyka Photasa Ioannou

(Φώτος Ιωάννου). Ten człowiek jest dyrektorem lub sekretarzem kilkunastu innych firm, w tym spółek kontrolowanych przez Serbów. W sprawozdaniu finansowym „DanlAce Holdings” jest wymieniona jako podmiot powiązany z „Dana Holdings”. To dzięki bliskim powiązaniom z rodziną Łukaszenki „Dana Holdings” znalazła się pod europejskimi sankcjami. Decyzja została podjęta przez Radę Europy 17 grudnia 2020 r.

Tydzień po europejskich sankcjach „Dana Holdings” oświadczyła, że dwie spółki holdingu („Emirates Blue Sky” i „Dubai Water Front”) „kończą swoją działalność na Białorusi w zakresie budowania i przyciągania inwestycji”.

Pod znakiem zapytania jest udział „Dana Holdings” w ambitnym projekcie „Północny Brzeg” z udziałem emirackiej firmy „Emaar properties”. Planowana jest budowa mieszkań po obu stronach Dźwiny, a także obiektów użyteczności publicznej, oświatowych, finansowych, biurowych i innych nieruchomości komercyjnych.

8

„Emaar properties” obiecała zainwestować 4 miliardy euro w projekt „Smart City”. Kamień węgielny pod budowę wielkiego kompleksu położyli premier Białorusi Raman Galouczanka i arabski biznesmen Mohamed Alabbar – przedstawiciel „Emaar property” oraz prezes jednej ze spółek serbskiego holdingu „Emirates Blue Sky”. Co prawda później deweloper z Emiratów wycofał się z udziału firmy Kariców w budowie „Północnego Brzegu”.

9

Okazuje się, że jedynym długoterminowym projektem „Dana Holdings” na Białorusi pozostaje „Mińsk Świat”. Eksperci rynku twierdzą, że to im wystarczy. Jeśli chodzi o sankcje, deweloper nie ucierpi zbytnio w krótkim okresie czasu, gdyż kupuje materiały i usługi głównie na Białorusi. Prędzej ucierpi wizerunek „Dana Holdings”. A obecne ograniczanie inwestycji przez Serbów eksperci łączą z trudną sytuację gospodarczą w kraju. „Dana Holdings” może stracić białoruski rynek, uważa ekspert Natalla Litouskaja:

„Jeśli ludzie będą niewypłacalni, jeśli banki przestaną udzielać kredytów, jeśli budżet nie będzie w stanie systematycznie, jak obecnie, wydawać pieniędzy na budowę infrastruktury, to ryzyko wzrośnie nawet z punktu widzenia gospodarki. Nie wspominając o polityce. Ponieważ jeśli zmieni się polityka, te tajne umowy inwestycyjne nie tylko nie będą istnieć, ale staną się publiczne. Okaże się, że zawarcie tych umów mogło zaszkodzić państwu. Kontrakty zostaną rozwiązane, a „Dana Holdings” nie będzie mogła tu prowadzić działalności”.

Zwróciliśmy się do „Dana Holdings” z zapytaniem, ale firma odmówiła komentarza.