«Да вайны іх шкло куплялі ў ЗША і на Бліжнім Усходзе». Гісторыя магнатаў з Бярозаўкі

Фота

Каля старой гуты, якой даўно ўжо няма, Вольга разам з сяброўкай знаходзяць парэшткі шклобою. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Кавалкі шклабою, якімі сёння ўсыпаная зямля, дзе стаяла гута «Нёман», хаваюць у сабе гісторыю буйнога прадпрыемства, а таксама людзей, якія ва ўмовах невыноснай гарачыні стваралі шкляныя шэдэўры, знакамітыя ў міжваенны час на ўвесь свет. «Белсат» наведаў Бярозаўку і яе ваколіцы разам з прапраўнучкай заснавальніка гуты Вольгай Рачыньскай.

«Гэтая карычневая плямка дасталася мне ад Столле», – кажа Вольга, указваючы пальцам на сваё правае вока. Мы стаім каля магілы яе продка – Юльюша Столле, які ў канцы ХІХ ст. перакупіў і развіў адно з самых паспяховых прадпрыемстваў міжваеннай Польшчы.

Плямка на воку, якая перадаецца з пакалення ў пакаленне сям’і Столле. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Сёння цяжка нават уявіць, што ў свой час гута «Нёман» пастаўляла на экспарт чацвёртую частку ад усёй польскай шкляной прадукцыі. Крамы Столле былі ў ЗША і Канадзе, вырабы траплялі ў Лацінскую Амерыку, а гандаль з Англіяй і Францыяй дазваляў пашырыць рынак збыту таксама на іх калоніі ў Афрыцы. З гутай «Нёман» звязаная гісторыя некалькіх пакаленняў сем’яў Столле і Краеўскіх, пры апісанні якіх можа паўстаць шматтомная літаратурная сага або серыял.

«Сям’я Столле агулам паходзіць з Паўночнай Чэхіі. У нас ёсць генеалагічнае дрэва ад ХVIІІ ст., дзе апісваецца галінка па галінцы. Юльюш Столле прыехаў сюды разам са сваім кампаньёнам Вільгельмам Краеўскім у 1891 годзе. Да гэтага часу яны разам працавалі на Дзяцькаўскай гуце ў Бранскай вобласці. Яны хацелі закласці ўласнае прадпрыемства, а тут былі ўсе ўмовы для гэтага. Былы ўладальнік Зянон Ленскі здаваў сваю гуту ў арэнду, мясцовыя людзі ўжо ўмелі працаваць са шклом, тут была рака, а таксама шмат бярозы, якая ў часе згарання дае неабходную вельмі высокую тэмпературу. З часам арандатары перакупілі старую гуту і пабудавалі дзве новыя», – распавядае Вольга.

Касцёл Спаслання Святога Духа ў Бярозаўцы. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Як аказалася, пад помнікам яе прапрадзеда няма прапрадзеда: цела пасля смерці ў 1927-м вывез ягоны сын Фелікс, аднак куды – сёння ніхто не ведае. На месцы магілы самотна спачывае толькі жонка Юльюша Юзэфа, але надпісу на помніку пра яе няма. Што паўплывала на сына, каб вывезці цела бацькі ў невядомым напрамку, застаецца адной з сямейных загадак. Побач з помнікам – сімвалічная табліца з іменем яшчэ аднаго сына Юльюша, Эдварда, які бясследна загінуў у польска-бальшавіцкай вайне. Трагічна склаўся і лёс усіх астатніх дзяцей Юльюша.

Абраз Маці Божай Вострабрамскай, уфундаваны сям’ёй Столле, які захаваўся пасля вайны і сёння знаходзіцца ў касцёле ў Бярозаўцы. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Урна для сэрца Пілсудскага

Разам з прапраўнучкай шклянога магната, мы едзем на тэрыторыю старой гуты, ад якой сёння засталіся толькі кучы шклабою ў зямлі. Пахадзіўшы па лесе, Вольга знаходзіць некалькі кілішкаў і кілаграмовы кавалак шкла. «Будзе сувенірам», – тлумачыць дзяўчына.

Каля старой гуты, якой даўно ўжо няма, Вольга разам з сяброўкай знаходзяць парэшткі шклобою. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Яшчэ перад Другой сусветнай вайной у каталогу фірмы было дзве тысячы крышталёвых і шкляных вырабаў самых розных колераў. Неймаверная разнастайнасць чарак, келіхаў, куфляў, графінаў, гарлачоў, шклянак, вазонаў, туалетных набораў, разетак, банбаньерак, лямпаў, абажураў, жырандоляў, прадметаў культавага прызначэння, цацкі, чарнільніцы, аптэкарскі посуд – гэта толькі малая частка таго, што магла прапанаваць гута для свайго і замежнага пакупніка. У 1935 годзе фірма атрымала вельмі пачэсную замову, вырабіць урну, у якой сёння спачывае сэрца Юзафа Пілсудскага ў Вільні. Аднак з трох буйных гутаў у Бярозаўцы захавалася толькі адна, на базе якой пасля вайны паўстаў шклозавод «Нёман». А на месцы дзвюх старых з зямлі паўсюль тырчаць кавалкі шкла розных колераў і памераў, а таксама вогнетрывалага лому ад збураных печаў.

«Пасля ссылкі дзед важыў 36 кілаграмаў»

Пасля шпацыру на месцы старой гуты мы адпраўляемся ў Бярозаўку. У самым цэнтры гораду стаяць два дамы, якія калісьці належалі Столле. У зялёным доміку каля парку жыў стары Юльюш Столле. З цягам часу яго сын Фелікс пабудаваў побач дом для сваёй сям’і, дзе сёння знаходзіцца музычная школа. Дом трэцяга сына Браніслава мясцовыя называлі «Белы дворык». Ён быў самым вялікім і прыгожым з усіх, аднак у 1944-м будынак спалілі партызаны.

«Былы адрас дому Фелікса Столле, майго непасрэднага прадзеда, каля помніка Леніну – Спацэрова, 6. З ім звязаная цікавая гісторыя. Увогуле жыццё братоў Фелікса і Браніслава скончылася вельмі трагічна. У 1939-м савецкая армія нацыяналізавала гуту, а іх арыштавала. Браніслаў загінуў у лагеры пад Архангельскам, а след Фелікса губляецца ў баранавіцкай турме. Сёстры, жонкі і дзеці братоў Столле таксама былі вывезены ў сібірскія лагеры. Сын Фелікса, мой дзед Лех, пайшоў змагацца ў Армію Краёву, за што пазней быў таксама сасланы ў Сібір. Пасля 10 гадоў ссылкі ён вярнуўся і важыў 36 кілаграм. І што цікава, дзед Лех пераехаў у Польшчу ў Апочна, дзе пасяліўся ў доме з такім ж адрасам – Спацэрова, 6. Ён дажыў да 69 гадоў», – распавядае Вольга.

Сям’я Столле, здымак 1939 г.

«Ведаеце, мне часам здаецца, што Бярозаўка да вайны жыла нашмат лепш, чым цяпер, – кажа настаўніца гісторыі Тэрэса Матусевіч, якая таксама далучылася да шпацыру з Вольгай. – Гісторыю Столле можна вывучаць па здымках. У «Старым дворыку» быў тэнісны корт. Ёсць здымкі, дзе яны катаюцца на байдарках, на каноэ па Нёмне, ездзяць на спартыўных конях. Да вайны ў Бярозаўцы быў дзіцячы сад для працаўнікоў гуты. Была цудоўная кавярня, дом асветы, бібліятэка, касцёл, школа, шпіталь, якія Столле пабудавалі. Старэйшыя людзі распавядалі, што Столле маглі закупіць вітаміны ў Польшчы і раздаваць іх бярозаўскім дзецям. Або, калі сталі моднымі панчохі, яны прывозілі іх цэлае мноства і таксама давалі ў падарунак мясцовым дзяўчатам. Вельмі добрыя людзі былі, умелі дзяліцца».

Юльюш і Юзэфа Столле

Як распавядае спадарыня Тэрэса, дзеці першых уладальнікаў і партнёраў Юльюша Столле і Вільгельма Краеўскага, ажаніліся. Таму пасля смерці Вільгельма, якія патануў у Нёмне, капітал застаўся ў сям’і. Кожны з дзяцей і ўнукаў атрымліваў добрую еўрапейскую адукацыю, пасля чаго яны вярталіся працаваць на гуту, дзе для кожнага была свая праца. Дзяўчыны ў большасці былі выдатнымі мастачкамі па шкле, займаліся рэкламай, а мужчыны адказвалі за сямейны бізнес.

«Леніна не чапаць!»

Сустрэцца з Вольгай прыехаў таксама былы гутнік шклозаводу «Нёман» Сяргей Скобля, які ініцыяваў у Бярозаўцы стварэнне помніка Юльюшу Столле. Рабіць помнік узяўся мясцовы скульптар Максім Рунец, які працуе ўжо некалькі месяцаў.

Помнік Юльюшу Столле, які рыхтуе бярозаўскі скульптар Максім Рунец. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Як распавядае Сяргей Сяргеевіч, паколькі спонсараў не знайшлося, прыйшлося арганізаваць збор сродкаў на «Талацэ», аднак пакуль што працэс ідзе вельмі слаба.

«Разумееце, некалі на нашым заводзе працавала 5 тысячаў чалавек, а сёння працуе паўтары. Ён з кожным годам загібаецца. Я сам гутнік, мне хацелася б, каб у Бярозаўцы гэтая традыцыя працягвалася. А помнік будзе нагадваць пра чалавека, які сапраўды развіваў горад. Спачатку я напісаў прапанову і пайшоў з ёй збіраць подпісы ў дырэкцыі шклозаводу ды іншых. Падпісалася каля 30 аўтарытэтных асобаў, аднак Бярозаўскі райвыканкам адмовіў прыняць заяву. Мы хацелі паставіць помнік да 135 гадоў заснавання гуты, гэта будзе ў верасні, але не атрымаецца. На другі раз райвыканкам прыняў прапанову, але таксама яшчэ нічога не вядома. Я прапаноўваў перанесці помнік Леніну пад будынак райвыканкаму, а на яго месцы ў парку каля будынку Столле, паставіць помнік Юльюшу. Аднак мясцовая ўлада катэгарычна сцвярджае, каб Леніна не чапаць», – кажа Сяргей Скобля.

Што цікава, сама Вольга пераняла прадпрымальніцукую жылку ад продкаў. У Апочне дзяўчына мае сваю транспартную фірму, якую ў гонар продкаў назвала «GoStolle», і на фуры калясіць па ўсёй Еўропе.

Дом Фелікса Столле, сёння музычная школа ў Бярозаўцы. Фота – Васіль Малчанаў/«Белсат»

Акрамя таго прапраўнучка Столле – вялікая аматарка палявання. Вольга Рачыньска, у сваю чаргу, на вандроўках па мясцінах сваіх продкаў спыняцца не збіраецца:

«Мы былі ў музеі на шклозаводзе. Бачылі, як вырабляецца шкло, як выдуваюць бутэлькі. Тэмпература ў печы складае 850 градусаў, гэта вельмі цяжкая праца, якая патрабуе вялікага вопыту. Перадусім страшна горача. Мы крок па кроку пабачылі, як выглядала гута ў кожнай дэкадзе. І сёння разам з сям’ёй і сябрамі мы марым зрабіць дакументальна-гістарычны фільм, які б прадстаўляў штодзённае жыццё Столле, гутнікаў і мясцовых жыхароў. А прыбытак ад продажу квіткоў мы б хацелі пераказаць на дабрачынныя мэты».

Паўліна Валіш

Глядзі таксама
Каментары