Аднаўленне палацу Умястоўскіх прыпынілі. Што далей?

Гаспадар палацу Умястоўскіх: на сённяшні дзень мы маем вельмі сур’ёзныя фінансавыя цяжкасці. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

«Белсат» наведаў Жамыслаўль, дзе месціцца адзін з найпрыгажэйшых помнікаў архітэктуры Іўеўшчыны, каб паглядзець, на якім этапе спынілі адбудову гістарычна-культурнай каштоўнасці і даведацца пра яе далейшы лёс.

Палац Умястоўскіх, выбудаваны ў 1877 годзе на беразе Гаўі, перажываў часы росквіту і заняпаду і не аднойчы змяняў гаспадара. Але сучаснасць сталася для яго найвялікшым выпрабаваннем. Помнік архітэктуры, які перажыў войны і ліхалецці мінуўшчыны, значна пацярпеў у апошнія дзесяцігоддзі ад безгаспадарлівасці, вынікам якой стаўся пажар у 2012 годзе. Полымем быў значна пашкоджаны дах галоўнага будынку палацава-паркавага ансамблю, таму палац застаўся фактычна без даху, што пацягнула далейшыя значныя разбурэнні. У 2017 годзе сядзібу, якая на той момант знаходзілася ў аварыйным стане, у чарговы раз выставілі на аўкцыён.

Новы гаспадар і стары сцэнар

Новы гаспадар сядзібы – фірма «Градзіцель». Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Новым гаспадаром сядзібы стала менская прыватная фірма «Градзіцель», асноўным відам дзейнасці якой з’яўлялася будаўніцтва. З прыходам новага ўладальніка з’явілася надзея на аднаўленне гістарычна-культурнай каштоўнасці, якую пасля завяршэння ўсіх працаў планавалася перафарматаваць у культурна-турыстычны комплекс з музеем, кавярняй, гатэлямі ды залай урачыстасцяў. І сапраўды, больш за год таму, калі была гатовая частка праектнай дакументацыі ды неабходныя дазволы, на аб’екце распачаліся актыўныя аварыйна-аднаўленчыя працы – на даху галоўнага будынку разабралі пашкоджаныя пажарам элементы, часткова паклалі новыя бэлькі, а таксама на правай афіцыне былі перакладзеныя коміны ды распачатыя працы па змене даху.

Вяртанне помніку архітэктуры да жыцця спынілася ўвосень 2019 года. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Вяртанне помніку архітэктуры да жыцця спыніліся ўвосень 2019 года. Апошнюю зіму будынкі прастаялі без даху. Міхал Глінскі, кіраўнік кампаніі «Градзіцель», якой належыць комплекс, распавёў «Белсату», што планаваў з вясны працягваць аднаўленчыя працы, аднак гэтыя планы скарэктавала пандэмія каронавіруса, якая выклікала крызіс у тым ліку і ў будаўнічай галіне.

«На сённяшні дзень мы маем вельмі сур’ёзныя фінансавыя цяжкасці, таму нашай галоўнай мэтай з’яўляецца захаванне прадпрыемства і працоўных месцаў, і хоць аднаўленчыя працы прыпыненыя, мы спадзяемся, што да канца года знойдзем нейкае вырашэнне сітуацыі».

Паўплывала пандэмія і на магчымасць міжнароднага падтрымання гэтага праекту. Міхал Глінскі распавёў, што падчас свайго візіту на Іўеўшчыне ў сакавіку 2020 года палац наведаў Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Польшча ў Беларусі Артур Міхальскі, які паабяцаў падтрымку ў аднаўленні помніка ў стылі неакласіцызму. «Белсат» звязаўся з Амбасадаю Рэспублікі Польшча ў Беларусі, і прэсавы сакратар Аркад’юш Клэмбэк пацвердзіў гэтую інфармацыю:

«Спадар Пасол сапраўды наведваў палац у Жамыслаўлі падчас паездкі ў Іўеўскі раён, але праз пандэмію каронавіруса вырашыць пытанне падтрымкі гэтага праекту пакуль што не атрымалася».

Гаспадар палацу Умястоўскіх: на сённяшні дзень мы маем вельмі сур’ёзныя фінансавыя цяжкасці. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Якую небяспеку нясе адсутнасць даху ды што можна зрабіць у цяперашняй сітуацыі, каб спыніць далейшае разбурэнне помніка архітэктуры, распавёў рэстаўратар Ігар Чарняўскі.

«Тое, што палац стаіць столькі гадоў не накрыты, даўно ўсім вядома. Хутчэй за ўсё ён так бы далей і стаяў, калі б гэтая фірма яго не набыла і не пачала там хоць нешта рабіць. Трэба было біць у званы яшчэ тады, калі там здарыўся пажар, і знішчыў дах. Гэтай фірме будынак ужо дастаўся ў аварыйным стане, да якога ён быў даведзены безгаспадарлівасцю. Таму добра, што ў палаца ёсць уладальнік, а дрэнна, што фінансавае становішча гэтага ўладальніка цяпер пакідае жадаць лепшага. Спадзявацца, што яны там нешта хутка зробяць, не выпадае.

Палац Умястоўскіх зноў зімаваў без даху. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Узводзіць часовы дах, каб спыніць далейшае разбурэнне будынку, цяперашні ўладальнік Міхал Глінскі лічыць немэтазгодным. Падтрымлівае такое меркаванне і Ігар Чарняўскі:

«Узвядзенне часовага даху вымагае вялікіх сродкаў, якія амаль супастаўныя з выдаткамі на пастаянны дах, таму каб дарма не марнаваць грошы, трэба імкнуцца ўсё ж рабіць адразу ўсё згодна з праектам аднаўлення. Ёсць розныя спосабы кансервацыі, але яны таксама патрабуюць немалых грошай».

Праект, пасільны дзяржаўнаму бюджэту

Праз каронавірус адтэрмінавалася аднаўленне палацу Умястоўскіх. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Гісторык архітэктуры, выкладчык праграмы Еўрапейская Спадчына ЕГУ, Сяргей Харэўскі лічыць недаравальнаю памылкай практыку продажу падобных аб’ектаў без папярэдняга аўдыту фінансавых здольнасцяў пакупніка, ды ўзгадвае, што палац у Жамыслаўлі як мінімум тройчы няўдала прадавалі прыватнікам, якіх вабіў ягоны нізкі стартавы кошт:

«На сённяшні дзень можна назваць хіба не з дзясятак прыкладаў па ўсёй Беларусі, калі з’яўляюцца новыя ўласнікі сядзібаў і не могуць даць рады з іх аднаўленнем. Гэта і палац Чацвярцінскіх у Жалудку, і ў аб’ект у Смілавічах і шмат іншых. Гэта адбываецца па некалькіх аб’ектыўных прычынах. Часцей за ўсё новыя ўласнікі не ўяўляюць, якіх грошай і высілкаў вымагаюць такія тонкія рэчы, як рэстаўрацыя ды аднаўленне паркаў. Гэта вельмі руплівая справа, якую трэба рабіць не спяшаючыся і з дакладнымі даследаваннямі. Наўрад ці хто з гэтых уласнікаў пры набыцці задумваўся аб неабходнасці археалагічных даследаванняў на такіх аб’ектах».

На сённяшні дзень нікому з прыватнікаў у Беларусі не па кішэні аднаўленне і ўтрыманне аб’екту. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

На сённяшні дзень нікому з прыватнікаў у Беларусі аднаўленне і ўтрыманне такога аб’екту, як палацава-паркавы ансамбль у Жамыслаўлі – не па кішэні, лічыць спадар Сяргей:

«Гэта было не па кішэні апошняй уладальніцы з роду Умястоўскіх, пані Яніне Умястоўскай, бо пасля падзеяў 1-ай Сусветнай і Савецка-польскай войнаў гаспадарка была ў крызісе. Графіня Яніна Умястоўская пайшла на вельмі разумны крок – яна бязвыплатна перадала маёнтак Віленскаму ўніверсітэту. Гэта быў мудры крок, бо Віленскі ўніверсітэт атрымаў унікальную эксперыментальную базу для раслінаводаў-батанікаў, а таксама базу адпачынку для навукоўцаў, прафесуры. І хоць нават пасля перадачы сядзібы ва ўласнасць Віленскага ўніверсітэту, пані Яніна працягвала інвеставаць у яго захаванне і развіццё, асноўны фінансавы цяжар па ўтрыманні ўсёй гаспадаркі нёс універсітэт за бюджэтныя грошы».

Апошняя ўладальніца роду Умястоўскіх, пані Яніна, бязвыплатна перадала маёнтак Віленскаму ўніверсітэту. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Сяргей Харэўскі лічыць, што аднаўленне падобных аб’ектаў пад сілу толькі дзяржаве, а выкарыстоўвацца такія разынкі маюць паводле свайго прамога прызначэння:

«Ідэальным варыянтам была б перадача аб’екта Гарадзенскаму ўніверсітэту. Тады фінансаванне яго аднаўлення можа ісці з некалькіх бюджэтаў – раённага, абласнога і агульнарэспубліканскага з магчымым прыцягненнем замежнай фінансавай дапамогі. Гэты комплекс мог бы быць ідэальным месцам практыкі для навучэнцаў геафаку, біяфаку, гістфаку. Дзякуючы студэнтам ажыло б і само мястэчка. Такія палацы, як Жэмыслаўль – што пярліны на целе Беларусі. Каб пярліна не губляла прыгажосці – яна мусіць сагравацца цяплом цела. Бо калі ж яе не насіць, а пакласці пад шкло, з цягам часу яна папросту рассыпецца».

Сяргей Харэўскі: мэтазгодная перадача палацава-паркавага комплексу ва ўласнасць Гарадзенскага ўніверсітэту. Фота: Аляксандр Любянчук / «Белсат»

Што ж датычыць дзяржавы ў справах памяці і захавання мінуўшчыны, вялікая колькасць падобных аб’ектаў яна пакідае па-за ўвагаю. Таму ідэя перадачы палацава-паркавага комплексу ва ўласнасць універсітэту на сённяшні дзень падаецца не меней утапічнаю, чым спробы аднаўлення прыватнымі ўласнікамі.

Аляксандр Любянчук Belsat.eu

Hавiны