«Нармальны водгук на ненармальнасць таго, што адбываецца»: як перажыць псіхалагічны гвалт

Падзеі апошніх месяцаў у Беларусі пакінулі шмат шнараў на нашым калектыўным целе. Цела памятае ўсё, цела не забывае. Цела ў шоку, цела сціскаецца, замірае, б’е, бяжыць, не рухаецца. Цела не можа расслабіцца, цела скурчваецца спазмай, цела нямее. Мы губляем сэнс, мы робімся звышпільнымі і рэактыўнымі, мы можам перажываць балесныя флэшбэкі, мы можам горка плакаць, мы можам злавацца, мы можам адчуваць сябе ў пастцы, траціць сон і апетыт, задавальненне ад звыклых рэчаў, працы, стасункаў. Мы можам адчуваць сябе нямымі, прыніжанымі. Мы можам адчуваць бездапаможнасць і страту кантролю, а таксама немагчымасць звярнуцца па падтрыманне і рэсурсы, нават калі яны ёсць.

Траўма – эпізод такога ўзрушэння нервовай сістэмы, з якім чалавек не можа даць рады звычайнымі спосабамі праз нястачу адэкватнага падтрымання, рэсурсаў, часу.

Здымак з праекту «Нябачная траўма». Фота: Леся Пчолка / «Белсат»

Гэтая немагчымасць перажыць нейкую падзею ў выпадку беларусаў і беларусак – шэраг інтэнсіўных, нечаканых, жорсткіх, страшных падзеяў, якія паўтараюцца. Цэлы замарожаны комплекс думак, пачуццяў, рашэнняў у момант траўмавальнай сітуацыі, які немагчыма перапрацаваць або асіміляваць. Любы напамін пра сітуацыю можа актуалізаваць гэты комплекс, тады траўма баліць, і чалавек зноў і зноў перажывае эмоцыі, як падчас сітуацыі траўмы.

Траўматычныя падзеі могуць таксама несці ў сабе дадатковы сэнс: крушэнне нашых базавых ілюзіяў – пра бессмяротнасць, справядлівасць свету, прастату ўладкавання свету, уласную недатыкальнасць і абароненасць. Траўматычны досвед робіцца не проста жыццёвым досведам. Траўма арганізуе асобу вакол сябе. Фармуе не толькі нашыя негатыўныя ўяўленні пра свет, але і пра саміх сябе.

Здымак з праекту «Нябачная траўма». Фота: Леся Пчолка / «Белсат»

Нават калі мы наўпрост не пацярпелі, важна памятаць: шмат хто з нас носіць у сабе траўму сведкі. Гэта падобныя змены ва ўнутраным досведзе чалавека, якія ўзнікаюць у выніку эмпатычнай уцягнутасці ў дачыненні з тымі, хто перажывае траўматычны стан, альбо ў выніку таго, што мы былі сведкамі чужога сутыкнення з гвалтам.

Акрамя таго, застаючыся ў сітуацыі вострага працяглага стрэсу, мы можам адчуваць «вывучаную бездапаможнасць» – прыгнечаны стан, які ўзнікае ад бясплоднасці ўласных дзеянняў.

Псіхіка не хоча, каб мы зламаліся, псіхіка спрабуе хоць неяк перапрацаваць тое, што адбываецца вакол, і тое, які водгук усё гэта выклікае ўнутры. Спрабуе ўбудаваць усё, што адбываецца, у карціну свету – хоць крыва, хоць наўскос, «пражаваць» нейкую надзвычайную плынь інфармацыі пра боль, пакуты, гвалт і несправядлівасць.

Кожны прыстасоўваецца, як можа: хтосьці з дапамогаю крэатыву або партызаншчыны, гумару або агрэсіі, калектыўных дзеянняў і ўзаемадапамогі, адзіноты і ізаляцыі. Маленькія акты супраціву і пераадолення сплятаюцца ў агульную канву пратэсту, нязгоды з тым, што адбываецца.

Розныя стратэгіі выжывання не горшыя ці лепшыя за іншыя. Паспрабуйце не асуджаць уласных спосабаў спраўляцца і таго, як навакольныя спраўляюцца з тым, што адбываецца. Усё, абсалютна ўсё, што адбываецца з намі, – нармальна. Гэта нармальны водгук на ненармальнасць таго, што адбываецца.

Калі мы не можам паўплываць на стрэсагеннае асяроддзе, усе рэсурсы асобы мусяць быць накіраваныя на паляпшэнне ўласнага стану тут і цяпер.

Мы ўжо спраўляемся, нават калі выяўляем у сабе дзіўныя і страшныя сімптомы, маркеры траўматычных перажыванняў, якія я згадвала вышэй. У кожны момант часу мы робім усё магчымае, каб заставацца жывымі.

Складана, але важна нагадваць сабе: тое, што адбываецца з намі апошнія месяцы, гвалт, які б’е пад дых, гнюсны, усёахопны – толькі частка нашага досведу. У самыя цёмныя моманты здаецца, што ўсё прасякнутае болем, але жыццё нашмат большае за траўму, мы і наш пачуццёвы досвед нашмат большыя. І насуперак халоднаму жаху, насуперак нявызначанасці мы выбіраем адно: жыць.

Што рабіць?

  1. Назавіце рэчы сваймі імёнамі. Тое, што з вамі адбывалася, або тое, чаму вы сталі сведкам, было страшным, агрэсіўным, бесчалавечным, жорсткім? Ці было гэта гвалтам? Ці было ў вас адчуванне страты кантролю?
  2. Паразмаўляйце з тымі, каму давяраеце, хто разумее, хто быў сведкам таго ж, што і вы, з кім бяспечна. Каб выгаварыцца. Папрасіце пра тое, што вам сапраўды неабходна ў гэтай размове: пра маўклівую прысутнасць, эмацыйную зваротную сувязь, абмен досведам, які падтрымлівае тактыльны кантакт, практычныя парады, інфармацыйнае падтрыманне, дапамогу ў звароце да профільных адмыслоўцаў.
  3. Дазвольце сабе адчуваць. Гэта складаней, чым гучыць. Эмоцыі – гэта маркер таго, што з намі адбываецца ў кантакце з вонкавым светам, магчымасць зразумець, якія нашыя патрэбы ў гэтым кантакце не здаволеныя. Эмоцыі могуць быць інтэнсіўныя, але не разбуральныя. Плачце, калі хочацца плакаць, тупачыце нагамі, калі злуяцеся, сумуйце па страчаным пачуцці бяспекі. Якімі б ні былі пачуцці, задайце сабе пытанне: што вас цяпер магло б падтрымаць, калі вы адчуваеце (падставіць апісанне вашага эмацыйнага стану)?
  4. Даверцеся целу, рушце за ім. Спіце колькі трэба, ежце, рухайцеся так, як хочацца, ці не рухайцеся, ляжыце згарнуўшыся абаранкам, калі гэтага сапраўды хочацца, паспрабуйце адчуць асалоду ў тым, што можна схавацца і замерці.
  5. Вызначце для сябе трыгеры. Якія падзеі, месцы, сюжэты, гісторыі прымушаюць вас зноў адчуваць траўматычныя перажыванні і адгукаюцца балючымі флэшбэкамі? Гэта важна разумець, каб вы не палохаліся сваіх рэакцыяў. Мінімізуйце верагоднасць сутыкнення з трыгерамі.
  6. Абмяжоўвайце чытанне навінаў і прагляд траўматычнага кантэнту. Інфармацыя пра гвалт, з якім сутыкаюцца людзі з рэферэнтавай групы, выклікае ў нас такі ж водгук, як і ў выпадку, калі б мы самі былі на іхным месцы.
  7. Звярніцеся па псіхалагічную дапамогу. Тут некалькі карысных спасылак: база псіхолагаў, псіхалагічная дапамога «Probono», кансультацыі з ЛГБТ-фрэндлі спецыялістамі.
  8. Знайдзіце свае шляхі супраціву і актыўнасці, якія могуць вас падтрымліваць, вярніце ўласную суб’ектнасць. Тут важна згадаць, што прыносіць вам задавальненне, радасць, прыемны цялесны водгук, што напаўняе і супакойвае. Пошук рэсурсаў і ўменне да іх звяртацца ў складаныя моманты – важная частка працэсу ачуньвання. Нагадайце сабе, што жыццё нашмат большае, чым траўма, чым тое, што з вамі здарылася, нават калі ў гэты момант здаецца, што ўсё згарнулася да нейкай адной падзеі.

Міла Вядрова, псіхолаг, трэнерка, арт-актывістка

Гэты тэкст – частка праекту «Нябачная траўма» з асабістымі гісторыямі пра паўсядзённасць беларусаў і беларусак, якія пацярпелі ад псіхалагічнага гвалту з боку ўладаў або праваахоўных органаў.

«Нябачная траўма»: асабістыя гісторыі пацярпелых ад псіхалагічнага гвалту

Hавiны