Мова Нанова Батлейка: як беларусы бавіліся на Каляды


Адкуль пайшла назва «батлейка»? Якімі словамі традыцыйна пачынаўся выступ батлейшчыкаў? Колькі «паверхаў» звычайна мела батлеечная скрыня? У чым іх сімвалічнае значэнне? У святочным выпуску вы не толькі даведаецеся больш пра беларускую батлейку, але і разам з вядоўцамі Алесяй Літвіноўскай і Глебам Лабадзенкам паглядзіце традыцыйную біблейскую містэрыю «Цар Ірад» ды жанравыя сцэнкі з беларускага жыцця, якія нам пакажа госця перадачы батлеечніца Людміла Сасонка.

Батлейка – народны лялечны тэатр, які ў Беларусі ўзнік, паводле звестак, у ХVI стагоддзі. Насіў таксама назвы: батлеем, вертэп (пячора), яселка (ад яслі – «кармушка для хатняй жывёлы»), жлоб (беларуская назва кармушкі). Назва батлейка, пашыраная сёння, паходзіць ад горада Батлеем (у сучаснай літаратурнай мове – Віфлеем), дзе, згодна з Бібліяй, нарадзіўся Ісус Хрыстос.

Для паказу батлейкі рабiлi драўляныя скрынкi ў выглядзе дома або царквы з ярусамi-сцэнамi, якія мелі прарэзы для ваджэння лялек. Прычым кожнае месца скрыні несла пэўнае сімвалічнае значэнне: з левага боку верхняга яруса звычайна знаходзіўся «рай», пасярэдзіне – зямля, а з правага боку ніжняга –«пекла». Сцэны аздаблялі тканінай, выцінанкамі з паперы, геаметрычнымі фiгурамi з тонeнькix палачак. На заднiку сцэны малявалi абразы, зоркi, крыжы, вокны, лялечныя кампазiцыi на бiблейскi сюжэт i iнш. Скрынка закрывалася дзверцамi. Лялькi звычайна рабіліся з дрэва і каляровай ткaнiны і мелі цвёрды стрыжань для ваджэння. Батлеечныя паказы суправаджаліся словамi ды музыкай, а сцэна асвятлялася свечкамi. Батлеечнiк знаходзiўся за скрынкай, адтуль вaдзiў лялькi, гаварыў тэкст, падрабляючы голас персанажа.

Рэпертуар батлейкі багаты жыццёвым i фальклорным матэрыялам, незвычайным сюжэтам, вялiкай колькасцю персанажаў. Паказ складаўся звычайна з дзвюх частак: кананiчнай (рэлiгiйнай) і свецкай (народна-бытавой). Кананiчны сюжэт разыгрываўся на вepхнiм, свецкi – на нiжнiм ярусе. Так, на верхнім ярусе паказвалі містэрыю «Цар Ірад». Аднак найбольшай папулярнасцю ў народзе карысталіся народныя камедыйныя жанравыя сцэнкі, што мелі выразныя рысы фальклору, такія як «Мацей i доктар», «Бэрка-карчмар», «Цыган i цыганка», «Антон з казой і Антоніха», «Вольскі – купец польскі», «Паніч». У адным прадстаўленні магло ўдзельнічаць да 40 лялек: анёл, 3 каралі, цар Ірад, Рахіль, салдат, чорт, смерць, мужык і іншыя. Асноўнымі кампанентамі батлейкі былі песня, танец, дыялог, маналог.

Каментары