Віктар Шукеловіч Гісторыя даўнейшага кахання: як шляхціч праз акно ўцякаў да габрэйскай дзяўчыны

літаратар, журналіст

Аповед пачуты і запісаны на Ашмяншчыне.

– Я нарадзілася перад вайною, «за польскім часам», як кажуць. На мяне ўсе ў сямʼі казалі паскрэбак, бо я была наймалодшая. Пасля мяне бацькі ўжо дзяцей не мелі.

Нашая вёска стаяла пры рэчцы Панарцы. Хата пры самай дарозе была, а троху далей – ужо й рэчка, вербы старыя, кашлатыя каля яе раслі. Жылі мы перад вайною не надта багата – часам і хлеба не было, адну бульбу елі. Як карова ацеліцца на вясну, дык вой было свята. Мама наробіць тады з малака такога смачнага тварагу, што язык можна было праглынуць.

Неяк мае старэйшыя браты запрасілі да нас у хату аднаго мужчыну на гарэлку. Ён нібы надта багаты быў, шляхціч з Ажалеяў, з такога засценку пад самой Ашмяною. Я ім да стала падавала, спрытна, скора ўсё рабіла. Мне сямнаццаць гадоў была – семнастоўка, так на мяне казалі. Той шляхціч папіў-паеў, вус пакруціў і дахаты паехаў. А браты мае будуць яго так ужо хваліць: і заможны, і добры, і не гультай. Я і не ведала, што яны гэта наўмысля перада мною так гавораць.

А праз пару дзён шляхціч прыязджае са сватамі да мяне. І што мне было рабіць? Мне 17, а яму 36 было, – 19 гадоў розніцы. Тата мяне дык і шкадаваў, казаў, што рана яшчэ дачку замуж аддаваць, што хай яшчэ пагуляе. А браты мае як заўзяліся: ідзі ды ідзі за яго, будзеш як сыр у масле катацца, і падʼеўшы будзеш заўсёды, і ўбірацца будзеш хораша… Я і згадзілася. Раней так было, што трэба было старэйшых слухацца. Так і вяселле ўжо прызначылі, хоць я свайго нарачонага два разы ў жыцці бачыла.

Паехала я пасля змовінаў з татам на кірмаш у Ашмяну, сукню і вэлюм да шлюбу купляць. Я ад таты неяк адбілася, бо шмат людзей было. Чую, што нехта мяне за рукаво торгае. Я адвярнулася, а перада мной нейкая кабетка ў хустцы. Будзе ў мяне пытацца:

– Ці ты Станкевічанка будзеш? Ці ў Ажалеі за чалавека замуж збіраешся?

Я кажу, што ўсё так. А тая кабетка схапілася за галаву і будзе казаць:

Дзяўчына-дзяўчына, куды ты йдзеш… Схамяніся, ты ж сабе жыццё ўсё папсуеш. Гэты ж твой жаніх з ашмянскай габрэйкай любіцца-кахаецца. Усё не жаніўся, бо думаў, што яе возьме. Але бацькі сказалі, што зямлю на касцёл апішуць, калі з ёй жэніцца. Дык ён потайкі ўночы з дому ўцякаў да сваёй габрэечкі, каб з ёй нацешыцца… Цяпер нібыта ўся радня сабралася і змусіла, каб жаніўся. І во табе такая доля выпала… Ён жа табе жыцця не дасць, будзеш ты ў яго і бітая, і абазваная…

Гэтак мне кабетка сказала і пайшла. А я сама не свая. І што мне было рабіць? Тата потым пытаецца:

– Чаго так учарнела з твару?

А я маўчу. Падумала, хай будзе ўжо як будзе. Мо і налгала тая жанчынка. Мо які свой інтарэс мела.

Спраўлялі вяселле, а ў мяне як камень на душы. Я ўначы нават не магла спаць, усё мужа пільнавала, ці каля мяне ляжыць, ці да сваёй каханкі ў Ашмяну паляцеў. Але ён быў някепскі чалавек, не біў мяне, не лаяў, не вайцяў. Не было ў нас звадак. Але туліць, то таксама не прытуляў. Толькі вось заможна мы не надта доўга пажылі – вайна пачалася, а пасля вайны калгасы пачалі рабіць. Муж мой, каб нас у Сібір не саслалі, першы ў калгас уступіў, усё быдла аддаў, а нашае гумно стала калгасным.

Ніколі мой чалавек пра ніякую габрэечку нават не ўспамінаў, ніколі нават слова пра гэта ніхто ад яго не пачуў. Я ўжо думала, што мне тая баба з Ашмяны набрахала на майго мужа з зайздрасці. А я сама яго ніколі і не пыталася – а як жа было пра такое запытацца? Неяк жылі. Сямёра дзетак у нас нарадзілася, але двое памерла пасля вайны ў самы голад.

Шмат пазней ужо, калі ён моцна пастарэў, то ў яго галава слабая зрабілася. Блытаўся, што ўчора было, а што сёння. Запытаеш яго, ці еў сёння, то не адкажа. Не памятаў і ўсё. Раз я заходжу да яго ў пакой, а ён, стаўшы каля акна, нешта малюе пальцам па запацелай шыбе. Я ў яго пытаюся:

– Што там робіш?

А ён мне адказвае:

– Зору выглядаю.

– Якую зору там выглядаеш? – я думала, што ў яго час ужо памыліўся і ён першую зорку выглядае, як на Каляды робяць.

– Як якую? Маю Зору, Зорачку, маю любую… Абяцала прыйсці да мяне, як яе татка з мамкай спаць аблягуцца…

Тут я і скеміла, што гэта ён па сваёй габрэечцы, як мне баба ў Ашмяне была сказаўшы, тужыць.

А мне аж мову адняло, так моцна засмылела ў душы. Але нічога, прайшло, страсянула я галавой і больш не пра гэта думала. Як жа злавацца можна на старога? Ён і не быў благі чалавек, о не. А сваю Зору, відаць, усё ж моцна кахаў, памяць пра яе ўсё жыццё насіў…

Пераказаў Віктар Шукеловіч

іншыя запісы
Каментары