Віктар Шукеловіч Ці людзям цяжка паверыць, што мне прасцей размаўляць па-беларуску?

літаратар, журналіст

Апошнімі днямі згадалася пачутая некалі гісторыя пра студэнтку філфаку. Дзяўчына, якая акурат вярнулася з Еўропы, спрабавала па-беларуску купіць газету на вакзале ў Менску.

Калі ж яна звярнулася да прадавачкі шапіка з нашым свойскім «калі ласка», гандлярка прэсай адразу ж зморшчылася: «Скажите по-русски, иначе ничего не продам». Дзяўчына таксама аказалася прынцыповай і не лыкам шытай: «У нас дзве дзяржаўныя мовы, і я патрабую, каб вы абслужылі мяне». «Я не понимаю», – нахабна адрэзала прадавачка, не міргнуўшы вокам і не павёўшы брывом. «Дык што рабіць? Перакладчыка выклікаць?», – збянтэжылася дзяўчына, якую гэтак нечакана прывіталі на радзіме. Добра, што неўзабаве да шапіка падышоў дзядок-пенсіянер у капелюшы. Ён і выступіў у якасці перакладчыка.

***

«Не страдайте ерундой», – бэсціла мяне чыноўніца ў адной з дзяржаўных установаў у Ашмяне, пачуўшы маю беларускую мову, мову, якою гукалі, жартавалі, сварыліся, спявалі і прызнаваліся ў каханні цэлыя пакаленні маіх продкаў, што здаўна жылі на берагах Ашмянкі.

«Вы в Минске университет закончили? Жаль, что вас там не научили русскому языку», – чыноўніца адчувала сябе паняй жыцця, уладаркай сітуацыі і майго лёсу. Нечаканая бестактоўнасць гэтай бялявай жанчыны сярэдняга веку нібыта паралізавала мяне. Я адчуваў сябе рыбай, выкінутай на бераг, што моцна раздзімае жабры, спрабуючы ў паветры знайсці хоць кропельку гаючай вады.

***

«Вот, придумали, требуют документацию вести «на беларускай мове», и в классный журнал по-белорусски записи делать, – міжвольна я аказаўся сведкам размовы дзвюх жанчын у менскім метро. – А кому та «мова» нужна? Кто-то на ней говорит? Она вообще где-нибудь есть?». А жанчын абступілі дзеці, слухаюць. Настаўніцы вязуць школьнікаў на культурную экскурсію.

***

«Ох, заболела я, спину то как ломит, пойду полежу», – з оканнем валагодскай вёскі ставяць сцэнку пра бабулек на дзень сустрэчы выпускнікоў у маёй роднай вясковай школе, дзе заўсёды вучылі па-беларуску.

«Чаму ж на школьным канцэрце ні слова не было па-беларуску», – кажу настаўніцы. «Не хочуць дзеці спяваць «Цячэ вада ў ярок», – парыруе. «А іншых песняў яны не ведаюць?», – я не здаюся. «Не ведаюць», – адказвае з напорам настаўніца. «А вы ці ведаеце?», – пытаюся. Стаіць, надуўшыся, раздзьмуўшыся. «Мы – не нацысты», – адрэзала, адкроіла настаўніцкім языком. «А хто нацыст?», – я азіраўся па баках.

***

«Прабачце, дазвольце прайсці», – звяртаюся я да моладзі, што заступіла ўвесь ходнік. А ў адказ маўчанне і касыя позіркі ў мой бок. Яны пераглянуліся і пакруцілі пальцам ля скроні? Так, плюнулі на палец і цмокнулі языком, калі дакраналіся да скуры. Ці гэта мне толькі падалося?

***

«Скажы, вось ты з БНФ ці адкуль, што па-беларуску гаворыш? Вось вы, як прыйдзеце да ўлады, вы ж ад старых пенсіі пазабіраеце? Ці праўда?», – пыталіся падпітыя хлопцы ў белых кашулях, акружыўшы мяне на вяселлі аднакласніка. «Нічога не праўда, і я не з БНФ!». Хацелася крычаць, тупаць нагамі і дзерці ад немарасці вопратку на целе. Я неяк утаймаваўся.

***

«А што ў вас ёсць пачытаць па-беларуску?», – пытаюся я ў Цэнтральнай кнігарні ў беларускай сталіцы. Мяне адводзяць у нейкі куточак, некалькі квадратных метраў за касай, дзе сціпла прытуліліся беларускія кніжкі. Рэшта кнігарні, дзе можна танцаваць, шпацыраваць, спраўляць балі, адведзеная на літаратуру на другой дзяржаўнай мове.

«Полска квітне лацінаю,
Літва квітне русчызнаю», – згадаўся стары верш ашмянскага шляхціча. І чым цяпер квітнее ягоная Літва-Беларусь? «Русчызнаю», але ці той? Якой?

***

Еду цягніком і замаўляю ў правадніцы гарбату. «А вы из Польши?», – пытаецца. «Не, – адказваю. – Я з Жупранаў. А вы, мусіць, з Усць-Каменягорску?» «Нет, из Минска», – фыркнула, паціснула плячыма і пайшла. А я падумаў, што за палякаў заступіцца Польшча. Інтарэсаў расейцаў пільнуе Масква? А дзе нашая краіна? Хто падтрымае беларушчыну? Усе спадзевы на Кітай.

Хачу заняць чаргу ў банку, каб абмяняць валюту. «Вы апошні?», – ветліва пытаюся ў спадара. «А вы, наверное, с Украины? Беженец?», – адказвае мне пытаннем на пытанне. «Не-а, тутэйшы я, з Беларусі», – кажу. Ці беларуская мова ў нас ўжо стала замежнай?

***

Працягваю на пошце квітанцыю, запоўненую па-беларуску. Паштарка ўглядаецца ды круціць галавою: «Молодой человек, заполните по-русски». «Але ж у нас дзве дзяржаўныя мовы?» «Мовы, может быть, и две «державные», но белорусской клавиатуры еще не изобрели».

Дык што рабіць? Клікаць вынаходніка? «Давайце я вам пакажу, як пераключаць мовы…». «Это запрещено, переписывайте». Закіпае ў галаве.

***

«А не мог бы ты по-русски, как все», – кажа мне мой равеснік за стырном у маршрутцы, у якога купляю білет. Маўчу. Ці не мог бы ён таксама крыху памаўчаць?

***

Я прыходжу ў сталічны музей. «Экскурсіі на беларускай мове не праводзім. Няма экскурсавода, які валодае мовай», – кажуць мне амаль на парозе. Я каўтаю сліну. Ды я і не чакаў, што будзе.

Аднаго разу на чыгуначным вакзале ў Менску мяне надзвычай зацікавіла групка моладзі з гітарамі. Модна і з густам апранутыя, некаторыя з дрэдамі, вясёлыя, поўныя юнацкага запалу. «Наша будучыня, – падумалася штампам савецкай школы. – Але нейкія занадта пэўныя, ветраныя, не навучаныя жыццём. Нахабныя, пэўна, як і большасць». І ва мне ўжо мяшалася пачуццё сімпатыі і нейкага паскуднага асуджэння. Праз момант мы спаткаліся на пероне. Аж карцела іх пра нешта запытаць, хоць на момант стаць часткай іх бесклапотнага свету. Моцна прыціскаючы сярэдзіну языка да паднябення, каб змякчыць мой гук «р» (ведаў з тэорыі, што так палаталізуюцца зычныя), запытаўся: «Вы на БрЕст?» «Вядома, на БрЭст!» – па беларуску, выразна, цвёрда і ўпэўнена адказала высокая і вабная дзяўчына з дрэдамі. Я пачырванеў, як бурак, кіўнуў галавою, і ўжо не хацеў больш гаварыць. Гарачы сорам заліў твар. І што тут зробіш, калі сам сабе віною, сам сябе цягнучы ў бездань чужынскага мяккага «р».

***

А я ўсцяж хачу заставацца сабою, я не хачу крывіць душою, быць пярэваратнем, прыкідвацца і мякчыць сваё «р». Мне б хацелася ўсюды хваліцца сваім звонкім «дзе» і густым «чаго», не сцішваць голасу ў кавярні ці на вуліцы, не быць мішэнню здзеклівых позіркаў. Чаму іншыя, якія патрабуюць распазнаваць у іх людзей, забываюцца, што і я – чалавек.

Бясконцае супрацьстаянне вымотвае – увесь час на перадавой, а мазгі штораз прыдумляюць новыя апраўданні: я – настаўнік беларускай мовы, я пішу апавяданні, а ў нас усе так гавораць… «Ды ну?», – як абухом у лоб насустрач. Я ведаю, што свет не перастроіцца дзеля мяне. Але і не хачу перарабляцца для некага.

Няўжо некаторым насамрэч цяжка паверыць, што ёсць людзі, якім прасцей выказвацца па-беларуску? Відаць, усё ж не разумеюць – у іх сваё жыццё, нібыта за каменным мурам.

Ад ад іх вее нейкай халадэчай ды настылым каменем. І я сярод ваўкоў у ваўчынай скуры – нібыта ваўкалак, што шнырыць без нары і супакою.

іншыя запісы
Каментары