З Варшавы маглі зрабіць Менск


І беларускую, і польскую сталіцу Другая сусветная вайна ператварыла ў руіну. Аднак у Варшаве значную частку гістарычных будынкаў аднавілі, у Менску ж на іх месцы паўсталі помнікі сацрэалізму. І хоць у абодвух выпадках рашэнні прымалі людзі, прызначаныя Сталіным, лёс гарадоў аказаўся зусім розны.

Сталіцу з Варшавы хацелі перанесці

Перад камуністычнымі ўладамі Польшчы ў 1945 годзе паўстала дылема: ці варта ў разбуранай на 80 % Варшаве размяшчаць сталіцу? У якасці альтэрнатыўнага варыянту разглядалася Лодзь з яе кварталамі для пралетарыяту. Аднак Сталін усё ж пастанавіў пераносу не рабіць. Вядома, за родны горад заступіліся і варшавяне, якія вярнуліся з вайны.

Плошча Канстытуцыі - тут менчукі мусяць пачувацца як дома. Фота wikipedia.orgПлошча Канстытуцыі – тут менчукі мусяць пачувацца як дома. Фота wikipedia.orgПра розныя канцэпцыі адбудовы польскай сталіцы распавядае аспірант Інстытуту гісторыі Польскай Акадэміі навук Анджэй Скалімоўскі (Andrzej Skalimowski), які займаецца біяграфіяй галоўнага архітэктара Варшавы 1950-х гадоў – Юзэфа Сігаліна (Józef Sigalin). Паводле навукоўца, спачатку канкуравалі два падыходы: рэстаўрацыйны (як мага больш шырокае і дакладнае аднаўленне старажытнай забудовы) і мадэрністычны («аздараўлення» гораду ў духу швейцарскага архітэктара Ле Карбюзье (Le Corbusiera). Пра сацрэалізм тады не вялося.

У 1949 годзе Польшча ўзяла курс на сацрэалізм. Варшава цяпер мела выглядаць гэтак жа, як і савецкія гарады. У польскай сталіцы разгарнулася будаўніцтва, з’явіліся шырокія праспекты. Праўда, дзеля надання новым будынкам мясцовага каларыту, іх дазволілі аздабляць элементамі, характэрнымі для архітэктуры рэнесансу. З даваенных жа камяніцаў у межах барацьбы з перажыткамі буржуазнай архітэктуры дэкор пачалі, наадварот, збіваць.

Мяркуючы з афіцыйных дакументаў, Варшава мусіла выглядаць прыкладна гэтак жа, як Менск. «…Велізарная плошча побач з вул. Маршалкоўскаю мае стаць прастораваю канцэнтрацыяй жыцця сталіцы і ўсёй краіны. […] Фонам цэнтральнай плошчы як месца сходаў і дэманстрацыяў вялікіх народных масаў будуць гмахі ўстановаў, прызначаных для культурных ды іншых імпрэзаў. Тут з’явіцца Палац культуры, ансамбль будынкаў прафзвязаў, Дамы рабочага і селяніна, Цэнтральны дом моладзі», – такую будучыню гораду абмаляваў у сваім выступе лідар камуністычнай Польшчы Балеслаў Берут (Bolesław Bierut).

Гістарычны цэнтр Варшавы пасля вайны быў разбураны на 90 %. Архіўнае фотаГістарычны цэнтр Варшавы пасля вайны быў разбураны на 90 %. Архіўнае фотаЦуд новага-старога гораду

Нягледзячы на змены, групе рэстаўратараў удалося захаваць уплывы ў Бюро адбудовы сталіцы. Яны дамагліся аднаўлення старога цэнтру Варшавы (Stare Miasto, Starówka), знішчанага падчас вайны на 90 %. Параўда, замест поўнай рэканструкцыі планавалі аднавіць толькі фасады дамоў, унутры перабудаваўшы іх на патрэбы новага рэжыму і засяліўшы пралетарыямі.

На дзіва, камуністычныя ўлады з энтузіязмам узяліся за адбудову касцёлаў. Паводле Анджэя Скалімоўскага, дзеля таго, каб давесці палякам, што камуністы не такія ўжо кепскія, «прызначаны Сталіным польскі лідар Балеслаў Берут напрыканцы 1940-х хадзіў у працэсіях на свята Божага Цела плячо ў плячо з біскупамі».

Дзякуючы групе энтузіястаў, гістарычны цэнтр удалося адбудаваць пры камуністаўх. Фота belsat.euДзякуючы групе энтузіястаў, гістарычны цэнтр удалося адбудаваць пры камуністаўх. Фота belsat.euАднак планы ператварэння Варшавы ў савецкі горад пачалі рэалізоўвацца. У 1955 годзе на месцы кварталаў XIX стагоддзя паўстаў гіганцкі Палац культуры і навукі. Выраслі дамы Маршалкоўскага мікрараёну.

Смерць сацрэалізму

Аднак нечакана аказалася, што на сацрэалізм у Польшчы проста не стае грошай. «У 1950 годзе распачалася вайна ў Карэі, і Сталін загадаў, каб польскую эканоміку пераарыентавалі для ваенных мэтаў. Замест кватэраў трэба было будаваць фабрыкі ды шахты, якія мусілі прадукаваць зброю на патрэбы ўзброенага канфлікту», – тлумачыць спадар Скалімоўскі. Таму камуністычныя ўлады ўжо не змаглі раскашэліцца на калоны ды атыкі.

Пасля смерці Сталіна ў Савецкім Саюзе і Польшчы пачалі крытыкаваць і ягоны ўлюбёны, пампезны стыль у архітэктуры. У 1955 годзе кампартыя і Рада Міністраў СССР падпісалі пастанову «Аб ліквідацыі празмернасці ў праектаванні і будаўніцтве», у якой крытыкавалі шэраг савецкіх архітэктараў. Узгадваўся ў ім і Менск – як прыклад гораду, дзе дойліды не лічыліся з выдаткамі ды, канцэнтруючыся на ўпрыгожванні фасадаў, абсалютна забываліся на тое, што ў гэтых дамах хтосьці будзе жыць.

Афіцыйную смерць сацрэалізму над Віслаю зацвердзіла Агульнапольская нарада архітэктараў у 1956 годзе.

Якуб Бернат, АК, belsat.eu

Глядзі таксама
Каментары